تونلهای مخفی و کارگران ثبتنشده: فاجعه معدن زغالسنگ چین یادآور روزهای تاریک گذشته است
انفجار مرگبار در معدن زغالسنگ لیوشنیو در استان شانشی چین که دستکم ۸۲ کشته و بیش از ۱۲۰ زخمی برجای گذاشت، بار دیگر سایه روزهای تاریک صنعت معدنکاری این کشور را زنده کرده است. کشف تونلهای مخفی، کارگران ثبتنشده و مجموعهای از تخلفات ایمنی در جریان تحقیقات، پرسشهایی جدی را درباره اجرای مقررات در یکی از مهمترین بخشهای تأمین انرژی چین مطرح کرده است، آن هم در شرایطی که پکن همزمان تلاش میکند وابستگی خود به زغالسنگ را کاهش داده و بهسوی اقتصاد کمکربن حرکت کند.
احسان رنجبران_ پایگاه خبری «معدن نامه»: در استان شانشی قلب صنعت زغالسنگ چین یک ضربالمثل رایج وجود دارد که میگوید: «فقط وقتی وارد معدن زغالسنگ شو که هیچ راه دیگری برایت باقی نمانده باشد.»
این وضعیت آنقدر رایج شده بود که اصطلاحات دیگری نیز از دل آن پدید آمدند، از جمله اینکه معدنکاران «جان خود را با پول معاوضه میکنند» یا «زندگی خود را برای فردا به قمار میگذارند». این جملات به زمانی اشاره دارند که کارگران وارد تونلهای زیرزمینی میشدند و در اثر انفجار گاز، آبگرفتگی یا ریزش معدن جان میباختند.
طی یک دهه گذشته، اصلاحات ایمنی بهتدریج شهرت مرگبار این صنعت را از بین برد و بسیاری تصور میکردند آن روزها برای چین به پایان رسیده است، تا اینکه در ۲۲ مه انفجاری در معدن زغالسنگ لیوشنیو در شانشی رخ داد که ۸۲ کشته و بیش از ۱۲۰ زخمی برجای گذاشت.
بدترین فاجعه معدن زغالسنگ چین در بیش از ۱۵ سال گذشته در حالی رخ داد که این کشور همچنان در مسیر بلندپروازانه گذار به انرژیهای سبز حرکت میکند. این رخداد یادآور شد چین هنوز نتوانسته وابستگی خود را به صنعتی که بارها خطرات مرگبار آن ثابت شده است، کنار بگذارد.
«چن» معدنکاری که پیشتر دو سال در معدن لیوشنیو کار کرده بود در این رابطه میگوید: همه میدانستند این معدن دارای غلظت بالای متان است. احساس من این است که هنوز هم معدنکارانی در داخل معدن گرفتار هستند. تونلهای زیرزمینی بسیار پیچیده و درهمتنیدهاند. جبهههای استخراج پنهانی هم وجود دارد. در معدنی با این شرایط، فقط مسئله زمان بود که فاجعهای رخ دهد.
در حال حاضر امیدها برای یافتن بازماندگان در معدن لیوشنیو تقریباً از بین رفته است.
یکی از بازماندگان بعداً به شبکه دولتی CCTV گفت: انفجار تا ورودی معدن رسید و همه ما را به زمین کوبید. هیچکس را نمیتوانستیم ببینیم و گردوغبار بهشدت غلیظی وجود داشت. بیشتر از ۱۰ دقیقه دویدم و بهتدریج هوشیاریام کمتر شد و کاملاً وحشتزده بودم.
مقامها هنوز علت انفجار را تأیید نکردهاند، اما کارشناسان به بیبیسی گفتهاند چنین انفجارهایی معمولاً زمانی رخ میدهد که تجمع گاز متان یا گرد زغالسنگ با یک منبع اشتعال تماس پیدا کند. آنها تأکید میکنند که حتی در محیطهای ذاتاً پرخطر معدن نیز خطاهایی انسانی از جمله ضعف مدیریت، نقص در سیستمهای ایمنی و نادیده گرفتن مقررات، اغلب عامل اصلی فجایع مرگبار هستند.
«هونگ چن» استاد مؤسسه امنیت ملی و توسعه سبز دانشگاه جیانگنان در این رابطه توضیح میدهد: یک معدن زغالسنگ که بهدرستی طراحی شده باشد قادر است از طریق تدابیر نظاممند از وقوع انفجار جلوگیری کند. با توجه به سیستمهای فنی و مدیریتی ایمنی معادن که امروز در اختیار داریم، میخواهم کاملاً روشن بگویم که این حادثه نباید رخ میداد.
تحقیقات اولیه نشان میدهد شرکت تونگژو گروپ بهعنوان بهرهبردار خصوصی این معدن مرتکب تخلفات جدی و غیرقانونی شده است. مقامها جزئیات این تخلفات را اعلام نکردهاند و این شرکت نیز تاکنون به اتهامات مطرحشده پاسخ نداده است.
گزارشهای رسانههای دولتی تصویری از نقض گسترده مقررات ایمنی در معدن ارائه کردهاند، از جمله تابلویی که نشان میداد تنها نیمی از کارگران حاضر در زیرزمین در روز حادثه بهطور رسمی ثبت شده بودند. کشف این موضوع که بسیاری از کارگران دستگاههای ردیابی اجباری را همراه نداشتند و وجود تونلهای مخفی و نقشههای نادرست که عملیات امداد و نجات را دشوارتر کرد.
یکی از کارکنان معدن به رسانه چینی «لنگشان رکورد» گفته است که شرکت اجازه نمیداد کارگران با دستگاههای ردیاب وارد معدن شوند، زیرا در حال استخراج غیرقانونی از لایههایی بود که مجوز بهرهبرداری نداشتند و استفاده از ردیابها این موضوع را آشکار میکرد.
همچنین مشخص شده است که معدن لیوشنیو پیشازاین نیز به دلیل تخلفات ایمنی تحت نظر بوده و در فهرست سال ۲۰۲۴ اداره ملی ایمنی معادن چین بهعنوان یکی از معادن دارای خطرات شدید قرار گرفته بود. رسانههای دولتی گزارش دادهاند که در سال بعد نیز تونگژو گروپ دو بار به دلیل تخلفات ایمنی جریمه شد.
در حال حاضر مقامهای تحقیقکننده افراد مسئول در این شرکت را تحت نظر قرار داده و فعالیت سایر معادن این مجموعه را متوقف کردهاند.
نرخ تلفات در صنعت زغالسنگ چین از سال ۱۹۹۰ تاکنون بیش از ۹۰ درصد کاهش یافته است. این دستاورد نتیجه مجموعهای از اصلاحات ایمنی بوده است. بااینحال به گفته پروفسور چن، این فاجعه نشان میدهد که: «صرفاً به این دلیل که پیشرفت کردهایم، نباید هوشیاری خود را از دست بدهیم.»
نقشِ در حال تغییر زغالسنگ
فاجعه لیوشنیو بار دیگر توجهها را به تاریخ پرفرازونشیب یکی از حیاتیترین و درعینحال خطرناکترین صنایع چین جلب کرده است. با آغاز سیاستهای اصلاحات اقتصادی چین در دهه ۱۹۸۰، تولید زغالسنگ جهش یافت و به ستون اصلی جاهطلبی صنعتی این کشور تبدیل شد. استان شانشی در مرکز این رونق قرار داشت، منطقهای که دارای ذخایر عظیم زغالسنگ ککشو یکی از ارزشمندترین انواع زغالسنگ و همچنین زیرساخت صنعتی توسعهیافتهای بود که سابقه آن به اوایل قرن بیستم بازمیگشت. امروزه این استان نزدیک به ۳۰ درصد از تولید زغالسنگ چین را به خود اختصاص میدهد.
صنعت زغالسنگ شانشی تا آغاز قرن بیستویکم سودهای کلانی به دست میآورد، زیرا تقاضا بهشدت افزایش یافته بود. اما این رشد هزینه انسانی سنگینی داشت. خبرگزاری دولتی شینهوا در آن زمان این روند را صریحاً تولید ناخالص داخلی آغشته به خون توصیف کرد.
«نیه هوییهوا» استاد اقتصاد دانشگاه رنمین چین در مقالهای در سال ۲۰۲۰ نوشت که بسیاری از مالکان معادن برای چشمپوشی از ناایمن بودن شرایط کار به مقامهای محلی رشوه میدادند.
او در همین رابطه نوشته بود: زمانی که رشد اقتصادی مهمتر از ثبات اجتماعی تلقی میشد، دولت مرکزی در برابر این نوع تبانی سختگیری کمتری نشان میداد. در چنین دورههایی، تولید زغالسنگ افزایش مییافت و تعداد حوادث معدنی نیز بیشتر میشد.
فجایع معدنی اغلب در برابر چشم میلیونها نفر از مردم چین رخ میداد. در سال ۲۰۱۰ مردم سراسر کشور عملیات نجات بیش از ۱۵۰ کارگر گرفتار در معدن وانگجیالینگ شانشی را دنبال میکردند. این معدن در اثر آبگرفتگی دچار حادثه شده بود.
یکی از بستگان کارگران آن زمان به روزنامه دولتی «چاینا دیلی» گفته بود: شوهرم مرده است نیازی نیست این را به من بگویند.
بااینحال در رخدادی که بعدها «معجزه» نام گرفت، امدادگران موفق شدند ۱۱۵ نفر را زنده نجات دهند، اما بسیاری دیگر چنین شانسی نداشتند.
بر اساس آمار گردآوریشده توسط نیه، بین سالهای ۱۹۸۰ تا ۲۰۱۰ بهطور میانگین سالانه ۵ هزار و ۸۵۳ نفر در حوادث معادن زغالسنگ چین جان خود را از دست میدادند.
تا سال ۲۰۱۸ این رقم به ۳۳۳ نفر کاهش یافت، درحالیکه تولید زغالسنگ بیش از دو برابر شده بود.
این تحول چشمگیر پسازآن رخ داد که دولت مقررات سختگیرانهتری وضع کرد، سامانههای پایش گاز را بهبود بخشید، سازوکارهای پاسخگویی روشنتری ایجاد کرد و هزاران معدن کوچک خصوصی خارج از نظارت قانونی را تعطیل کرد.
فناوری نیز بخشی از این روند بود، بهطوریکه فعالیتهای سنتی و کاربرمحور به سمت مکانیزاسیون و خودکارسازی حرکت کردند.
پروفسور چن میگوید: وضعیت ایدهآل ایمنی معادن زغالسنگ در چین را میتوان اینگونه خلاصه کرد: افراد کمتر، ایمنی بیشتر، بدون حضور افراد، ایمنی مطلق.
او میافزاید: گذار سبز دقیقاً عاملی است که صنعت را از الگوی قدیمی افزایش مستمر تولید به سمت یک الگوی جدید سوق میدهد.
انرژی سبز و طلای سیاه
افزایش تولید انرژیهای تجدیدپذیر یکی از اولویتهای اصلی سیاستگذاری چین است. این موضوع در آخرین برنامه پنجساله این کشور نیز مورد تأکید قرار گرفته است. چین هدفگذاری کرده تا سال ۲۰۳۵ عرضه انرژی پاک خود را دو برابر کند و تا سال ۲۰۶۰ به انتشار خالص صفر کربن دست یابد.
پنلهای خورشیدی و توربینهای بادی که در گسترههای وسیعی از فلات تبت تا بیابانهای سینکیانگ نصب شدهاند، بخشی از این چشمانداز هستند. قرار است خطوط انتقال برق، این انرژی سبز را به کلانشهرهایی مانند گوانگژو، شنژن و چونگچینگ منتقل کنند. بااینحال میان جاهطلبیهای پیشروی چین در حوزه انرژیهای تجدیدپذیر و وابستگی پایدار آن به زغالسنگ تضادی آشکار وجود دارد.
نقش زغالسنگ بهتدریج در حال کاهش است. تولید برق زغالسنگی چین سال گذشته برای نخستین بار در یک دهه اخیر افت کرد. همچنین سود بخش استخراج و شستوشوی زغالسنگ در همان سال ۴۱.۸ درصد کاهش یافت. اما چین همچنان بزرگترین تولیدکننده زغالسنگ جهان است و در سال ۲۰۲۴ بیش از نیمی از تولید جهانی را به خود اختصاص داد که رقم آن به ۴.۸ میلیارد تن رسید.
دولت چین بارها از زغالسنگ بهعنوان «سنگ بالاست» امنیت انرژی کشور یاد کرده است، تکیهگاهی مطمئن در بازار جهانی انرژی که همواره قابل پیشبینی نیست.
این منطق پس از جنگ ایران و اختلال در تردد نفتکشها از تنگه هرمز نیز بار دیگر اهمیت خود را نشان داد. درحالیکه بسیاری از کشورهای آسیایی با بحران نفت دستوپنجه نرم میکردند، ذخایر و تولید زغالسنگ چین به کاهش اثرات منفی این بحران بر اقتصاد کشور کمک کرد.
«راک شی» استاد اقتصاد انرژی و محیطزیست دانشگاه فناوری سیدنی میگوید: شتاب چین در توسعه انرژیهای سبز باعث حذف زغالسنگ نشده، بلکه نقش آن را تغییر داده است. زغالسنگ از موتور رشد اقتصادی به پشتوانه امنیت انرژی و پایداری شبکه برق تبدیل میشود.
زغالسنگ مدتها «طلای سیاه» اقتصاد چین بوده و همچنان برای تأمین برق مورد نیاز جمعیت ۱.۴ میلیارد نفری این کشور نقشی حیاتی دارد.
در استان شانشی نیز زغالسنگ برای بسیاری از مردم که گزینههای شغلی دیگری ندارند، راه نجات محسوب میشود.
یکی از معدنکاران به بیبیسی میگوید: به این کار ادامه میدهم، چون در منطقه ما بهجز معدن شغل دیگری پیدا نمیشود. در غیر این صورت باید خانه و خانواده را ترک کرده و به جای دیگری برویم. او که برقکار است و روی سطح زمین کار میکند، نسبت به معدنکاران زیرزمینی با خطرات کمتری مواجه است. بااینحال میگوید وقتی خبر فاجعه لیوشنیو را شنید ذهنش کاملاً به هم ریخت.
کارگر دیگری نیز میگوید نخستین فکری که پسازاین حادثه به ذهنش رسید این بود که زندگی آدمهای عادی بسیار تلخ و دشوار است.
با وجود همه خطرات این صنعت، «چن» معتقد است همیشه افرادی خواهند بود که برای کار در معادن داوطلب شوند، زیرا به گفته او معدنکاران برای تأمین معاش خانوادههایشان این شغل را انتخاب میکنند.
دولت چین وعده داده است که عاملان حادثه لیوشنیو را پاسخگوی این فاجعه خواهد کرد. اما از نگاه چن، برای قربانیان دیگر خیلی دیر شده است. او میگوید: دولت اهمیت زیادی برای این موضوع قائل است. اما آیا معدنکارانی که جان باختند، میتوانند دوباره زنده شوند؟
