محمدعلی شهریاری، از معاونان سابق شرکت فولاد مبارکه، در روایتی از سالهای شکلگیری و توسعه این مجموعه صنعتی، تأکید میکند که هدف از احداث فولاد مبارکه تنها تولید فولاد نبود، بلکه ایجاد یک صنعت مادر و شکلگیری دانشی مدیریتی و فنی در کشور بود؛ دانشی که بتواند ایران را در زمره کشورهای صنعتساز قرار دهد.
او در ابتدای این روایت میگوید: «هدف از ساخت فولاد مبارکه این بود که ایران به کشوری صنعتساز تبدیل شود و در عرصههای جهانی حرفی برای گفتن داشته باشد. میخواستیم علاوه بر تولید، ادبیات صنعتی، مدیریت پروژههای بزرگ و فرهنگ کار تیمی را در کشور یاد بگیریم و آن را توسعه دهیم.»
فولاد مبارکه؛ پروژهای که زیرساختهای کشور را به حرکت درآورد
به گفته شهریاری، فولاد مبارکه پروژهای نبود که تنها به ساخت یک کارخانه محدود شود. او معتقد است این پروژه بهطور همزمان به توسعه زیرساختهای کشور نیز کمک کرد.
وی توضیح میدهد: «از همان ابتدا شعاری در پروژه وجود داشت که میگفتیم با این کارخانه زیرساختهای کشور را تکان خواهیم داد. واقعیت هم همین شد. فولاد مبارکه به تنهایی ساخته نشد، بلکه بسیاری از زیرساختهای کشور را با خود همراه کرد.»
به گفته او، ایجاد سیستمهای اتوماسیون و مدیریت صنعتی در فولاد مبارکه، الگویی برای توسعه سیستمهای مکانیزه مدیریتی در کشور شد. همچنین نیازهای این مجموعه موجب ارتقای زیرساختهای حملونقل ریلی، توسعه شبکه گازرسانی و بهبود شبکه برق و جادههای کشور شد.
شهریاری در این باره میگوید: «پروژه انتقال گاز به فولاد مبارکه باعث شد گازرسانی به شهرهای مختلف تسهیل شود. همین موضوع درباره برقرسانی و توسعه جادهها نیز صدق میکند. به همین دلیل معتقدم کوچکترین دستاورد فولاد مبارکه برای کشور تولید فولاد بوده و اثرات آن بسیار فراتر از یک کارخانه صنعتی است.»
ساخت در سایه جنگ و تحریم
ساخت فولاد مبارکه همزمان با دوران دفاع مقدس آغاز شد؛ موضوعی که به گفته شهریاری نگرانیهایی جدی درباره امنیت پروژه ایجاد کرده بود.
او یادآور میشود: «در آن سالها همواره این نگرانی وجود داشت که پروژه هدف حملات دشمن قرار گیرد و همین مسئله گاهی روند ساخت را کند میکرد. با این حال پروژه متوقف نشد و کار ادامه یافت.»
وی همچنین به فشارهای ناشی از تحریمها در دوره بهرهبرداری اشاره میکند و میگوید: «تحریمها نیز چالشهای زیادی ایجاد کرد، اما مجموعه فولاد مبارکه توانست با اتکا به توان داخلی و تلاش نیروهای متخصص مسیر خود را ادامه دهد.»
به گفته او، در آن دوران دولت و مردم نگاه حمایتی به این پروژه داشتند و فولاد مبارکه بهعنوان یکی از جبهههای مهم اقتصادی کشور شناخته میشد.
تکیه بر توان داخلی؛ حتی در جزئیترین کارها
شهریاری در بخش دیگری از روایت خود به رویکرد مدیریتی پروژه در استفاده از توان داخلی اشاره میکند. به گفته او، با وجود همکاری شرکتهای خارجی در برخی بخشها، تلاش اصلی بر این بود که کارها تا حد امکان توسط نیروهای ایرانی انجام شود.
او میگوید: «حتی در کارهای کوچک مانند جوشکاری هم تمایل نداشتیم کار را به خارجیها بسپاریم. شاید انجام این کار توسط آنها خیال ما را راحتتر میکرد، اما باور داشتیم که نیروهای داخلی باید این مهارتها را یاد بگیرند.»
به گفته او، برای افزایش توان فنی پیمانکاران داخلی، دورهها و سمینارهای آموزشی متعددی برگزار شد. در این مسیر حتی از برخی روشهای مدیریتی و آموزشی ژاپنی برای درگیر کردن پیمانکاران با فرایند کار استفاده شد تا مهارتهای لازم در عمل شکل بگیرد.
شهریاری تأکید میکند که در بسیاری از موارد نیز مهندسان و متخصصان ایرانی توانستند ایرادهایی را در فرایندهای اجرایی خارجیها شناسایی کنند و آنها را به چالش بکشند.
باور به آینده؛ «صدای قوس کورهها را میشنیدیم»
او از فضای روحی حاکم بر پروژه در سالهای ساخت نیز یاد میکند و میگوید: «در آن زمان دو نگاه متفاوت وجود داشت. برخی معتقد بودند از اینجا کارخانه فولاد درنمیآید، اما گروهی دیگر، از جمله خود من، باور داشتیم که صدای قوس کورهها همین حالا هم شنیده میشود.»
به گفته شهریاری، کارکنان پروژه با وجود شرایط سخت جنگ و محدودیتهای اقتصادی، با انگیزه و احساس مسئولیت بالا کار میکردند و بسیاری از آنها تا پاسی از شب در محل کار حضور داشتند.
او میگوید: «میدانستیم کشور درگیر جنگ است و بودجه محدودی دارد، اما همین بودجه صرف ساخت این کارخانه شده است. همین موضوع حس مسئولیت بزرگی در میان نیروها ایجاد کرده بود.»
مکانیزهسازی فرایندها و تولد ایریسا
یکی از ویژگیهای مهم فولاد مبارکه از نگاه شهریاری، توجه به مکانیزهسازی فرایندها و یکپارچهسازی سیستمهای مدیریتی بود.
او توضیح میدهد: «با ایجاد سیستمهای یکپارچه، همه بخشهای کارخانه به یکدیگر متصل شدند تا مانند اعضای یک بدن برای یک هدف مشترک فعالیت کنند. همین رویکرد باعث افزایش چشمگیر بهرهوری در واحدهای مختلف شد.»
به گفته وی، برای تحقق این هدف شرکتی با نام «ایریسا» شکل گرفت که مأموریت آن تبدیل دستورالعملها و فرایندهای صنعتی به برنامههای کامپیوتری و ایجاد زیرساختهای فناوری اطلاعات در مجموعه فولاد مبارکه بود.
تمرکز بر توسعه و شکلگیری شرکتهای زیرمجموعه
شهریاری در ادامه به سیاست توسعهای فولاد مبارکه اشاره میکند و میگوید: «اگر فقط به خودکفایی فکر میکردیم، شاید فولاد مبارکه هرگز ساخته نمیشد. باید به توسعه فکر میکردیم.»
در همین راستا مجموعهای با عنوان «توکا» برای توسعه بخشهای مختلف ایجاد شد و کارکنان فولاد مبارکه نیز در آن سهامدار شدند؛ اقدامی که به گفته او حس تعلق سازمانی و مشارکت را در میان کارکنان تقویت کرد.
به مرور زمان شرکتهای مختلفی در حوزههای گوناگون به واسطه این رویکرد توسعهای شکل گرفتند و فولاد مبارکه به یک مجموعه صنعتی بزرگ با شبکهای گسترده از شرکتهای وابسته تبدیل شد.
توجه به محیطزیست و شکلگیری مرکز تحقیقات فولاد مبارکه
شهریاری همچنین به اقدامات زیستمحیطی این مجموعه اشاره میکند و میگوید از همان ابتدای پروژه، مطالعات گستردهای درباره اثرات زیستمحیطی احداث فولاد مبارکه انجام شد.
به گفته او، این مطالعات با همکاری دانشگاههای معتبر کشور از جمله دانشگاه شهید بهشتی انجام گرفت و در قالب پروژههای علمی مختلف به بررسی تأثیرات زیستمحیطی، پوشش گیاهی منطقه و مدیریت منابع طبیعی پرداخت.
او میافزاید: «نتیجه این مطالعات تدوین چندین جلد کتاب و در نهایت ایجاد مرکز تحقیقات فولاد مبارکه بود. همچنین در حوزه مصرف آب نیز راهکارهای مختلفی برای استفاده بهینه از منابع آبی در خطوط تولید تعریف شد.»
حمایت از نوآوری و شکلگیری صدها شرکت دانشبنیان
شهریاری در پایان به نقش فولاد مبارکه در حمایت از نوآوری و توسعه شرکتهای فناور اشاره میکند. به گفته او، ایجاد شرکتی در شهرک علمی و تحقیقاتی اصفهان با هدف حمایت از ایدهها و کارآفرینان، بخشی از این رویکرد بود.
او میگوید: «هدف این بود که افراد مستعد جذب شوند، روی ایدههایشان کار کنند و در نهایت بتوانند شرکتهای مستقل خود را راهاندازی کنند. شاید تا امروز بیش از ۳۰۰ شرکت با حمایت فولاد مبارکه شکل گرفته باشند.»
شهریاری خاطرهای نیز در این باره نقل میکند: «یک بار در نمایشگاهی فردی به سراغم آمد و گفت شرکت ما با حمایت فولاد مبارکه شکل گرفته و اکنون قطعات هواپیما تولید میکند و محصولاتش را به چند کشور صادر میکند. شنیدن چنین خبرهایی برای ما بسیار ارزشمند بود.»
به گفته او، تجربه فولاد مبارکه نشان داد که یک پروژه صنعتی میتواند فراتر از تولید یک محصول عمل کند و با ایجاد زیرساخت، دانش فنی، شرکتهای نوآور و فرصتهای اقتصادی، نقشی گسترده در توسعه صنعتی کشور ایفا کند.
