آیا معدن‌کاری سنتی از رقابت جا می‌ماند؟؛ معدن در تله انرژی سبز
به گزارش پایگاه خبری «معدن نامه»، بر اساس گزارش ۲۰۲۵ آژانس بین‌المللی انرژی، مصرف جهانی لیتیوم در سال ۲۰۲۴ نزدیک به ۳۰ درصد افزایش یافته و تقاضا برای نیکل، کبالت، گرافیت و عناصر نادر خاکی نیز بین ۶ تا ۸ درصد رشد کرده است. توسعه خودرو‌های برقی، سامانه‌های ذخیره‌سازی انرژی و سرمایه‌گذاری در شبکه‌های برق مهم‌ترین محرک‌های این رشد بوده‌اند. در افق بلندمدت‌تر، همین آژانس در سناریوی سیاست‌های اعلام‌شده پیش‌بینی می‌کند تقاضای لیتیوم تا سال ۲۰۴۰ حدود پنج برابر، تقاضای نیکل و گرافیت دو برابر، و مصرف مس حدود ۳۰ درصد افزایش یابد. در نتیجه، مواد معدنی حیاتی از یک کالای صنعتی صرف فراتر رفته و به موضوعی مرتبط با امنیت انرژی و رقابت ژئوپلیتیکی تبدیل شده‌اند.
کاهش عیار و افزایش هزینه
با وجود رشد سریع تقاضا، عرضه مواد معدنی با همان سرعت افزایش نمی‌یابد. کاهش عیار ذخایر معدنی، دشوارتر شدن توسعه پروژه‌های جدید و افزایش هزینه‌های استخراج و فرآوری از مهم‌ترین چالش‌های پیش روی صنعت معدن هستند. به ویژه در بازار مس، بسیاری از معادن بزرگ جهان با افت عیار کانسنگ مواجه شده‌اند؛ مسئله‌ای که هزینه تولید را افزایش می‌دهد. بر اساس گزارش ۲۰۲۵ آژانس بین‌المللی انرژی، خط لوله فعلی پروژه‌های معدنی مس با توجه به کاهش عیار ذخایر، افزایش هزینه‌های سرمایه‌ای و زمان‌بر بودن توسعه پروژه‌ها، می‌تواند تا سال ۲۰۳۵ به کسری ۳۰ درصدی در عرضه منجر شود.
در چنین شرایطی، فناوری به یکی از مهم‌ترین ابزار‌های صنعت معدن تبدیل شده است. استفاده از هوش مصنوعی، یادگیری ماشین و تحلیل داده‌های ژئوفیزیکی در اکتشاف ذخایر معدنی با سرعت در حال گسترش است. شرکت‌هایی مانند KoBold Metals و Earth AI از این فناوری‌ها برای شناسایی ذخایر جدید مس، نیکل و لیتیوم استفاده می‌کنند. آژانس بین‌المللی انرژی نیز معتقد است فناوری‌های نوین می‌توانند نرخ موفقیت اکتشاف را افزایش داده و هزینه‌های توسعه پروژه‌ها را کاهش دهند.
بازیافت؛ راه‌حل مکمل
در کنار توسعه معادن جدید، بازیافت فلزات به بخش مهمی از زنجیره تأمین مواد معدنی تبدیل شده است. بازیافت باتری‌های لیتیومی، تجهیزات الکترونیکی و آهنربا‌های صنعتی می‌تواند بخشی از فشار بر استخراج اولیه را کاهش دهد. برخی برآورد‌های بین‌المللی نیز نشان می‌دهد سهم مواد بازیافتی در تأمین نیاز بازار در سال‌های آینده رو به افزایش خواهد بود. با این حال، نهاد‌های بین‌المللی تأکید دارند که بازیافت به‌تنهایی پاسخگوی رشد سریع تقاضا نخواهد بود. سرعت توسعه خودرو‌های برقی، سامانه‌های ذخیره‌سازی انرژی و زیرساخت‌های برق به اندازه‌ای بالا است که عرضه ثانویه ناشی از بازیافت، دست‌کم در دهه‌های پیش‌رو نمی‌تواند جایگزین استخراج اولیه شود. از این رو، بازیافت بیش از آنکه یک جایگزین کامل باشد، به عنوان راهکاری مکمل برای کاهش فشار بر زنجیره تأمین مواد معدنی حیاتی شناخته می‌شود.
همزمان، تمرکز جغرافیایی زنجیره تأمین به یکی از نگرانی‌های اصلی بازار تبدیل شده است. چین در فرآوری بسیاری از مواد معدنی حیاتی، از جمله لیتیوم، کبالت، گرافیت و عناصر نادر خاکی، جایگاه مسلط دارد و اندونزی نیز به بازیگر اصلی بازار نیکل تبدیل شده است. این تمرکز، ریسک‌های ژئوپلیتیکی زنجیره تأمین را افزایش داده و محدودیت‌های صادراتی چین در سال‌های اخیر نگرانی کشور‌های غربی درباره امنیت تأمین را تشدید کرده است.
آینده انرژی پاک در دستان معدن
اگرچه برخی بازار‌ها در کوتاه‌مدت با مازاد عرضه و افت قیمت مواجه شده‌اند، اما آژانس بین‌المللی انرژی و مؤسسات تخصصی بازار مواد معدنی نسبت به احتمال کمبود عرضه در دهه آینده هشدار داده‌اند. کاهش قیمت‌ها می‌تواند سرمایه‌گذاری در پروژه‌های جدید را محدود کند و زمینه‌ساز کسری عرضه در بازار‌هایی مانند مس و لیتیوم شود.
در عین حال، گذار انرژی با یک تناقض مهم روبه‌رو است. فناوری‌های پاک برای توسعه خود به حجم عظیمی از مواد معدنی نیاز دارند، اما استخراج این مواد نیز با پیامد‌های زیست‌محیطی همراه است. به عنوان نمونه، گزارش بانک جهانی به فشار بر منابع آب در برخی مناطق تولیدکننده لیتیوم در آمریکای جنوبی اشاره می‌کند؛ مناطقی که بخش قابل توجهی از ذخایر جهانی این فلز را در اختیار دارند. همچنین گزارش‌های برنامه محیط‌زیست سازمان ملل متحد نشان می‌دهد استخراج کبالت در جمهوری دموکراتیک کنگو همچنان با چالش‌های زیست‌محیطی و اجتماعی قابل توجهی روبه‌رو است.
در چنین شرایطی، آینده صنعت معدن تنها به افزایش تولید وابسته نیست، بلکه به توسعه فناوری‌های نوین، ارتقای بهره‌وری، کاهش اثرات زیست‌محیطی و گسترش بازیافت نیز بستگی دارد. در واقع، موفقیت گذار انرژی بیش از هر زمان دیگری به توان صنعت معدن در تأمین پایدار مواد معدنی حیاتی گره خورده است.
