رقابت جهانی بر سر عناصر نادر خاکی؛ ایران کجای بازی ایستاده است؟
به گزارش پایگاه خبری «معدن نامه»، درحالی‌که جهان با سرعت به سمت توسعه فناوری‌های نوین، خودروهای برقی، انرژی‌های تجدیدپذیر و صنایع پیشرفته حرکت می‌کند، نام عناصر نادر خاکی بیش از هر زمان دیگری بر سر زبان‌ها افتاده است. فلزاتی که اگرچه در زندگی روزمره کمتر شناخته شده‌اند، اما در قلب بسیاری از فناوری‌های مدرن قرار دارند و به یکی از مهم‌ترین عرصه‌های رقابت اقتصادی و ژئوپلیتیکی میان قدرت‌های جهان تبدیل شده‌اند.
در چنین شرایطی اعلام انجام تولید آزمایشی عناصر نادر خاکی در ایران و برنامه‌ریزی برای دستیابی به تولید صنعتی می‌تواند نشانه‌ای از تلاش کشور برای ورود به یکی از استراتژیک‌ترین بازارهای معدنی جهان باشد. ارزش این بازار تنها به حجم ذخایر محدود نمی‌شود و فناوری، زنجیره ارزش و قدرت صنعتی نقش تعیین‌کننده‌ای در آن دارند.
عناصر نادر خاکی: مواد اولیه انقلاب فناوری
عناصر نادر خاکی شامل ۱۷ عنصر فلزی هستند که در ساخت طیف وسیعی از محصولات پیشرفته کاربرد دارند. از تلفن‌های همراه، رایانه‌ها و تجهیزات مخابراتی گرفته تا توربین‌های بادی، خودروهای برقی، صنایع هوافضا، تجهیزات پزشکی و سامانه‌های دفاعی، همگی به میزان مختلفی به این عناصر وابسته‌اند.
اهمیت این مواد زمانی بیشتر آشکار می‌شود که بدانیم بسیاری از فناوری‌های مورد نیاز برای گذار انرژی و کاهش انتشار کربن بدون دسترسی پایدار به عناصر نادر خاکی عملاً امکان توسعه نخواهند داشت. به همین دلیل بسیاری از دولت‌ها این عناصر را در فهرست مواد معدنی حیاتی و راهبردی قرار داده‌اند.
سلطه چین بر بازار جهانی
طی سه دهه گذشته چین با سرمایه‌گذاری گسترده در اکتشاف، استخراج، فرآوری و صنایع پایین‌دستی توانسته جایگاه مسلطی در بازار جهانی عناصر نادر خاکی به دست آورد. هرچند کشورهای مختلف دارای ذخایر این عناصر هستند، اما بخش عمده ظرفیت فرآوری و تولید محصولات نهایی همچنان در اختیار چین قرار دارد.
این وابستگی موجب شده آمریکا، اتحادیه اروپا، ژاپن، استرالیا و برخی دیگر از اقتصادهای بزرگ جهان طی سال‌های اخیر برنامه‌های گسترده‌ای برای تنوع‌بخشی به منابع تأمین خود تدوین کنند. نگرانی از اختلال در زنجیره تأمین و رقابت‌های ژئوپلیتیکی، عناصر نادر خاکی را از یک موضوع معدنی صرف به مسئله‌ای راهبردی در سطح بین‌المللی تبدیل کرده است.
ایران و فرصت ورود به بازار مواد معدنی راهبردی
ایران از نظر تنوع مواد معدنی در میان کشورهای غنی جهان قرار دارد و طی سال‌های اخیر توجه به مواد معدنی راهبردی بیش از گذشته در دستور کار سیاست‌گذاران قرار گرفته است. در همین راستا سید عباس حسینی عضو هیئت عامل ایمیدرو از انجام تولید آزمایشی عناصر نادر خاکی در کشور خبر داده و اعلام کرده است که برنامه‌ریزی برای دستیابی به تولید صنعتی این عناصر در حال پیگیری است.
به گفته حسینی موضوع عناصر نادر خاکی در سند جامع معدن کشور مورد توجه ویژه قرار گرفته و به‌عنوان یکی از محورهای توسعه آینده بخش معدن شناخته می‌شود. این رویکرد نشان می‌دهد سیاست‌گذاران معدنی تلاش دارند نگاه سنتی مبتنی بر استخراج مواد معدنی رایج را به سمت مواد معدنی با ارزش‌افزوده بالاتر و اهمیت راهبردی بیشتر سوق دهند.
استخراج تنها نقطه آغاز راه است
با وجود اهمیت ذخایر معدنی، تجربه جهانی نشان می‌دهد موفقیت در بازار عناصر نادر خاکی صرفاً با کشف و استخراج حاصل نمی‌شود. بخش عمده ارزش اقتصادی این صنعت در فناوری‌های فرآوری، جداسازی، تولید مواد پیشرفته و ساخت محصولات نهایی نهفته است.
بسیاری از کشورها دارای ذخایر قابل توجه هستند اما به دلیل نبود فناوری یا زیرساخت‌های فرآوری، نقش محدودی در زنجیره جهانی ایفا می‌کنند. از همین رو اگر ایران قصد دارد سهمی مؤثر از این بازار به دست آورد، توسعه دانش فنی، جذب سرمایه‌گذاری، همکاری‌های فناورانه و تکمیل زنجیره ارزش باید هم‌زمان با توسعه فعالیت‌های معدنی دنبال شود.
از تیتانیوم تا عناصر نادر خاکی
مسئولان ایمیدرو از پروژه تیتانیوم کهنوج به‌عنوان یکی از نمونه‌های حرکت به سمت توسعه مواد معدنی راهبردی یاد می‌کنند. راه‌اندازی چنین پروژه‌هایی نشان می‌دهد سیاست‌گذاری بخش معدن به‌تدریج از تمرکز صرف بر استخراج به سمت ایجاد زنجیره‌های جدید صنعتی در حال تغییر است.
در کنار توسعه صنایع مس، طلا و فولاد، ورود به حوزه عناصر نادر خاکی می‌تواند فصل تازه‌ای در معدنکاری ایران ایجاد کند که در آن ارزش اقتصادی یک معدن تنها با میزان استخراج سنجیده نمی‌شود، بلکه توانایی کشور در تبدیل مواد خام به محصولات پیشرفته تعیین‌کننده خواهد بود.
یک فرصت بزرگ اما همراه با چالش
ورود ایران به عرصه تولید صنعتی عناصر نادر خاکی می‌تواند فرصت‌های قابل‌توجهی برای افزایش درآمدهای معدنی، توسعه صنایع دانش‌بنیان، ایجاد اشتغال تخصصی و کاهش خام‌فروشی ایجاد کند. بااین‌حال این مسیر با چالش‌هایی همچون نیاز به سرمایه‌گذاری سنگین، فناوری‌های پیچیده فرآوری، رقابت شدید جهانی و محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها همراه است.
در شرایطی که رقابت بر سر مواد معدنی حیاتی هر روز ابعاد تازه‌ای پیدا می‌کند، موفقیت ایران در این حوزه به میزان توانایی کشور در تکمیل زنجیره ارزش و تبدیل ذخایر معدنی به مزیت صنعتی بستگی خواهد داشت.
آنچه امروز از آن به‌عنوان تولید آزمایشی عناصر نادر خاکی یاد می‌شود، شاید هنوز در ابتدای مسیر باشد اما در صورت تداوم سرمایه‌گذاری و توسعه فناوری، می‌تواند یکی از مهم‌ترین تحولات معدن ایران در دهه پیش رو محسوب شود.
