۱۴ میلیارد تن ذخیره زغال‌سنگ در ایران؛ سهم تولید برق از این منبع، صفر است

به گزارش پایگاه خبری «معدن نامه»، زغال سنگ یکی از سوخت‌های فسیلی مهم است که در بخش‌های مختلف نظیر تولید برق، کشاورزی و سوخت صنایع کاربردهای فراوانی دارد و حدود ۴۰ درصد از برق در سراسر دنیا از طریق سوختن این ماده فسیلی حاصل می‌شود.

اما پس از تامین برق، مهمترین کاربرد دیگر زغال سنگ در صنعت فولاد است؛ با این حال در سال‌ها و دهه‌های گذشته، پیامدهای نامطلوب استفاده از سوخت‌های فسیلی و به خصوص زغال سنگ باعث اقداماتی در جهت کاهش استفاده از زغال سنگ شده است.

طبق اعلام انجمن زغال‌سنگ ایران؛ پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد که تولید برق از زغال‌سنگ در آینده نیز به دلیل افزایش نیاز به انرژی و رشد صنعتی، به طور قابل توجهی افزایش پیدا خواهد کرد. به عنوان مثال، بر اساس گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، تا سال ۲۰۴۰، تولید برق از زغال‌سنگ با نرخ رشد ۱۰ درصدی، از ۹.۴۱ تریلیون کیلووات‌ساعت در سال ۲۰۱۵ به ۱۰.۳۹ تریلیون کیلووات‌ساعت در سال ۲۰۴۰ خواهد رسید. بنابراین؛ صنعت زغال‌سنگ با تمامی آثار مثبت و منفی‌ خود، همچنان یکی از عوامل مهم در تامین انرژی و تولید برق درجهان باقی مانده و در ایران نیز نیازمند توجه روز افزون به جایگاه این سوخت فسیلی هستیم.

در این راستا، محمدمسعود سمیعی‌نژاد – معاون وزیر صمت و رئیس هیئت عامل سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران (ایمیدرو)، در تشریح وضعیت مصرف زغال سنگ در سطح بین‌المللی و همچنین میزان ذخایر زغال‌سنگ ایران از ذخایر و منابع آن گرفته تا اکتشاف و میزان بهره‌برداری، گفت: بر اساس گزارشات موجود، میزان زغال‌سنگ تولیدی از ۶۶۴۶ معدن و ۷۰ کشور دنیا، حدود ۸.۹ میلیارد تن در سال است که از میان کشورهای مصرف کننده در جهان کشور چین و هند در سال ۲۰۲۵ با ۴۳۳۷ و ۱۲۲۰ میلیون تن به ترتیب در صدر کشورهای بزرگ مصرف کننده زغال‌سنگ قرار دارند.

وی افزود: بیش از ۳۵ درصد از برق جهان از نیروگاه‌های زغال‌سنگ سوز تامین می‌شود و علیرغم محدودیت‌های زیست محیطی و کاهش مصرف در حوزه آمریکا و اتحادیه اروپا، اما چین، هند و سایر کشورهای آسیایی به ترتیب دو درصد، هفت درصد و دو درصد میزان مصرف زغال‌سنگ خود را افزایش داده‌اند. با این حال، سایر کشورهای دنیا که مصرف کننده ۱۵۴۷ میلیون تن زغال‌سنگ در سال ۲۰۲۵ هستند، نسبت به سال ۲۰۲۳ میزان مصرف زغال‌سنگ را معادل ۱۰.۵ درصد کاهش داده‌اند.

معاون وزیر صمت با اشاره به جایگاه ایران در حوزه زغال‌سنگ گفت: ایران از نظر زمین‌شناسی در زغال‌سنگ جایگاه قابل‌توجهی دارد، اما این ظرفیت هنوز به بهره‌برداری کامل نرسیده است. برآوردها نشان می‌دهد که در کشور ما حدود ۱۴۰۰ میلیون تن ذخیره قطعی و ۱۴ میلیارد تن ذخیره احتمالی زغال‌سنگ وجود داشته باشد که از نظر پراکندگی، مهم‌ترین پهنه‌های زغالی ایران در البرز، کرمان و طبس قرار دارند که پژوهش‌های تخصصی، حوضه طبس را بزرگ‌ترین ناحیه زغالی کشور معرفی می‌کنند.

سمیعی‌نژاد تصریح کرد: در بخش بهره‌برداری، زغال‌سنگ در ایران عمدتا از نوع «متالورژیک/کک‌شو» است و بیشتر در صنعت فولاد مصرف می‌شود که میزان استخراج آن در سال حدود ۳.۵ میلیون تن است که تبدیل به ۱.۷ میلیون تن کنسانتره می‌شود اما علیرغم وجود چنین ظرفیتی؛ سهم ایران از تولید برق از زغال‌سنگ تقریبا برابر با صفر است.

وی افزود: در بحث کلان و در حوزه اکتشاف و توسعه، سیاست بر جذب سرمایه‌گذار بخش‌خصوصی و تجهیز معادن زغال‌سنگ متمرکز است؛ چراکه ایران از نظر منابع زغال‌سنگ خوشبختانه ظرفیت بالایی دارد و نیاز به سرمایه‌گذاری، مکانیزاسیون و توسعه زنجیره کک‌شو و فولاد همچنان جدی است و در کنار آن ایمیدرو به عنوان بزرگترین متولی، ‌سهم ویژه‌ای در تولید زغال‌سنگ کشور دارد که در همین راستا ظرفیت طرح‌ها و پروژه‌های تولید زغال سنگ کک شو، معادن زیر مجموعه «سازمان توسعه و نوسازی معادن» و صنایع معدنی ایران ۳.۳۵۰ میلیون تن و ظرفیت تولید کنسانتره کک شو در معادن دولتی زیر مجموعه به ۸۵۰ هزار تن در سال و در بخش زغال‌سنگ حرارتی، ظرفیت تولید زغال‌سنگ در این معادن و کنسانتره حرارتی به ترتیب ۶۰۰ و ۱۵۰ هزار تن است.

معاون وزیر صمت در پاسخ به سوال عوامل و دلایل عدم استفاده از زغال سنگ به عنوان یک سوخت مهم در تولید برق و تامین نیاز سوخت صنایع گفت: در کشورهای صنعتی، زغال‌سنگ مثل گذشته سوخت اصلی نیست؛ نه به این معنا که کاملا حذف شده، بلکه سهم آن در برق و صنعت به‌طور ساختاری کاهش یافته است؛ البته این موضوع برای کشورهای قاره آسیا صدق نمی‌کند؛ چرا که به دلیل منابع غنی زغالسنگ موجود در این کشورها و عدم گذار به صنایع با مصرف انرژی‌های کم کربن در کشورهای آسیایی و نبود پروتکل‌های سختگیرانه؛ مصرف زغال‌سنگ در این کشورها همچنان روند صعودی خود را حفظ کرده است اما آژانس بین‌المللی انرژی می‌گوید که اقتصادهای پیشرفته در حال کنار گذاشتن زغال‌سنگ در تولید برق هستند و هم‌زمان با رشد سریع تجدیدپذیرها، سهم زغال‌سنگ رو به افت است.

سمیعی‌نژاد ادامه داد: یکی از مهمترین عوامل، فشار اقلیمی و الزامات سیاسی است. آژانس بین‌المللی انرژی (IPCC) تصریح می‌کند که برای محدود کردن گرمایش جهانی به دو درجه یا کمتر، باید از مصرف زغال‌سنگ بدون فناوری جذب و ذخیره کربن به‌سرعت فاصله گرفت، پروژه‌های جدید زغال‌سنگ متوقف شوند و نیروگاه‌های موجود زودتر باید از مدار خارج شوند. دلیل دوم، آلودگی هوا و هزینه‌های سلامت است. سازمان بهداشت جهانی مدعی است که سوختن سوخت‌های فسیلی از عوامل مهم آلودگی هوا هستند و آلودگی هوا با بیماری‌های تنفسی، قلبی و مرگ‌ومیر زودرس مرتبط است.

وی افزود: دلیل دیگر، اقتصاد و رقابت‌پذیری انرژی‌های جایگزین است. بانک جهانی می‌گوید انرژی‌های پاک می‌توانند در بسیاری از موارد تامین برق ارزان‌تر و امن‌تری فراهم کنند، اما هزینه اولیه بالای سرمایه‌گذاری می‌تواند کشورها را در چرخه سوخت‌های فسیلی نگاه دارد و از طرف دیگر، آژانس بین‌المللی انرژی گزارش داده که سرمایه‌گذاری جهانی در برق و گذار انرژی نیازمند بیش از دو برابر سرمایه‌گذاری در نفت، گاز و زغال‌سنگ است و در کنار این عوامل، تغییر زیرساخت و نیاز به شبکه‌های انعطاف‌پذیرتر را می‌توان یکی دیگر از عوامل دانست.

رئیس هیئت عامل سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران تاکید کرد: در بخش صنعت نیز، زغال‌سنگ فقط در بعضی کاربری‌ها همچنان نقش دارد، اما روند کلی نزولی است. آژانس بین‌المللی انرژی می‌گوید زغال‌سنگ هنوز در برخی اقتصادهای آسیایی برای امنیت برق و فرایندهای صنعتی مهم است، اما در اقتصادهای پیشرفته، تقاضای آن در حال عقب‌نشینی است و حتی در برخی بخش‌های صنعتی مثل فولاد و سیمان، رشد مصرف آن ضعیف‌تر شده است.

سمیعی‌نژاد با اشاره به برنامه‌ها و استراتژی‌های پیش رو در رابطه با نحوه استفاده از معادن زغال سنگ در ایران و توسعه آن برای آینده گفت: در حال حاضر، رویکرد در قبال زغال‌سنگ به جای استخراج خام، بیشتر بر توسعه هدفمند، ایمن و زنجیره‌محور است. بر اساس سنجه‌های ابلاغی در ماده ۴۷ برنامه هفتم توسعه، برای پاسخ به نیاز آینده، تولید کنسانتره زغال‌سنگ باید به دو میلیون تن و ظرفیت تولید کک متالوژی به ۲.۱ میلیون تن تا انتهای برنامه برسد تا بتواند نیاز کشور به زغال‌سنگ را برطرف کند.

وی در پایان خاطرنشان کرد: از نظر راهبردی، جهت‌گیری آینده بیشتر بر افزایش بهره‌وری، مکانیزاسیون، ارتقای ایمنی و تقویت نظارت است؛ چراکه توسعه معادن مدرن با استانداردهای ایمنی بالا، عبور از معدن‌کاری سنتی و استفاده از روش‌های مکانیزه به‌عنوان یک ضرورت برای معادن پرخطر، به‌ویژه زغال‌سنگ، مطرح شده است. همچنین در چارچوب برنامه هفتم، رشد ۱۳ درصدی بخش معدن در دستور کار قرار گرفته که در کنار آن، بر احیای معادن راکد، ارتقای ایمنی معادن زغال‌سنگ و استفاده از تجهیزات مدرن تاکید شده است.