گاز احیای مستقیم در مسیر جهش قیمت؛ مزیت فولاد ایران کجا رفت؟
گزارش اول از پرونده «گاز گران، احیای در خطر»
به گزارش پایگاه خبری «معدن نامه»، افزایش نزدیک به ۷۶ درصدی نرخ پایه گاز واحدهای احیای مستقیم در هفت ماه نخست سال ۱۴۰۵، پرسش تازه‌ای درباره آینده تولید آهن اسفنجی در ایران ایجاد کرده است. در کشوری که دسترسی به منابع گاز طبیعی یکی از مبانی توسعه صنعت فولاد بوده، اکنون تولیدکنندگان باید هم با افزایش هزینه انرژی کنار بیایند و هم برای محدودیت‌های احتمالی تأمین گاز در زمستان آماده شوند. مسئله فقط گران‌شدن یک نهاده تولید نیست؛ آنچه باید بررسی شود، تناسب سیاست قیمت‌گذاری با مزیت‌های اقتصادی کشور و توان ادامه فعالیت واحدهای تولیدی است.
بررسی معدن‌نامه از نرخ‌های منتشرشده گاز صنایع در سال ۱۴۰۵ نشان می‌دهد که نرخ پایه هر مترمکعب گاز در گروه تعرفه‌ای مشترک سوخت پتروشیمی‌ها، پالایشگاه‌ها و واحدهای احیای مستقیم فولاد، از ۱۰۷ هزار و ۷۳۵ ریال در فروردین‌ماه به ۱۷۸ هزار و ۴۹۳ ریال در شهریور رسیده است. تازه‌ترین ارقام منتشرشده در آبان نیز نرخ مهرماه این گروه را ۱۸۹ هزار و ۲۷۰ ریال نشان می‌دهد. به این ترتیب، نرخ پایه گاز در فاصله فروردین تا مهر ۸۱ هزار و ۵۳۵ ریال به ازای هر مترمکعب افزایش یافته که معادل رشد ۷۵٫۷ درصدی است. این ارقام مربوط به نرخ پایه هستند و نباید با مبلغ نهایی صورتحساب، که می‌تواند شامل عوارض و هزینه‌های قانونی دیگر باشد، یکسان تلقی شوند.
روند افزایش قیمت نیز قابل توجه است. نرخ پایه در سه ماه نخست سال ۱۰۷ هزار و ۷۳۵ ریال اعلام شده بود، اما در تیر به ۱۲۰ هزار و ۷۶۰ ریال، در مرداد به ۱۵۹ هزار و ۴۱۸ ریال و در شهریور به ۱۷۸ هزار و ۴۹۳ ریال رسید. این افزایش در مهر نیز ادامه یافت. بنابراین واحدهای احیای مستقیم در آستانه فصل سرد با سطحی از قیمت پایه روبه‌رو هستند که با ابتدای سال فاصله محسوسی دارد. پرسش این است که آیا افزایش هزینه گاز با تغییر قیمت فروش آهن اسفنجی و محصولات فولادی متناسب بوده و آیا بنگاه‌های کوچک و متوسط همان توان جذب این افزایش هزینه را دارند که مجتمع‌های بزرگ و یکپارچه از آن برخوردارند؟
چرا قیمت گاز احیای مستقیم به بازارهای جهانی وابسته است؟
برای درک این افزایش باید به سازوکار قیمت‌گذاری بازگشت. مطابق اصلاحیه تصویب‌نامه هیئت وزیران در سال ۱۴۰۲، نرخ پایه گاز واحدهای احیای مستقیم فولاد معادل ۶۰ درصد نرخ پایه خوراک گاز پتروشیمی تعیین شده است. نرخ خوراک پتروشیمی نیز طبق فرمول وزارت نفت، از دو بخش تشکیل می‌شود: نیمی بر اساس معدل وزنی قیمت‌های داخلی، صادراتی و وارداتی گاز و نیم دیگر بر اساس قیمت گاز در چهار هاب بین‌المللی هنری‌هاب آمریکا، آلبرتا کانادا، NBP بریتانیا و TTF هلند.
بنابراین، بخشی از قیمت گاز مصرفی واحدهای احیای مستقیم ایران تحت تأثیر تحولاتی قرار دارد که در بازارهای جهانی گاز اتفاق می‌افتد. این موضوع به معنای آن نیست که کارخانه ایرانی دقیقاً همان قیمت کارخانه اروپایی را پرداخت می‌کند، اما نشان می‌دهد نوسانات بازارهایی با شرایط عرضه و تقاضای متفاوت، می‌تواند به هزینه تولید داخلی منتقل شود.
ایران از تولیدکنندگان بزرگ گاز طبیعی جهان است و توسعه فناوری‌های احیای مستقیم گازپایه در صنعت فولاد کشور، ارتباط نزدیکی با دسترسی به این منبع انرژی داشته است. طبیعی است که منابع گاز کشور هزینه تولید، فرآورش، انتقال، نگهداری شبکه و هزینه فرصت اقتصادی دارند و نمی‌توان از ضرورت مدیریت مصرف و تأمین مالی زیرساخت‌ها چشم پوشید. بااین‌حال، پرسش اساسی همچنان باقی است: آیا فرمول فعلی قیمت‌گذاری، ضمن لحاظ این هزینه‌ها، مزیت تولید فولاد در ایران و شرایط رقابت تولیدکنندگان داخلی را نیز به‌اندازه کافی در نظر می‌گیرد؟
این پرسش صرفاً یک مطالبه صنفی نیست. در بند ۴ ماده یک قانون الحاق برخی مواد به قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت (۲)، که مبنای قانونی تعیین قیمت خوراک گاز و مایع تحویلی به صنایع است، بر حفظ قابلیت رقابت‌پذیری محصولات تولیدی در بازارهای بین‌المللی و ایجاد انگیزه سرمایه‌گذاری تأکید شده است. ازاین‌رو، بررسی سازگاری نتایج عملی قیمت‌گذاری با این اهداف، موضوعی اقتصادی و حقوقی است که پاسخ مستند دستگاه‌های مسئول را می‌طلبد.
افزایش نرخ گاز چه اثری بر هزینه تولید دارد؟
اهمیت گاز برای واحدهای احیای مستقیم با بسیاری از صنایع دیگر متفاوت است. در فناوری‌های متداول گازپایه، گاز طبیعی صرفاً یک منبع حرارت نیست و در تولید گاز احیاکننده موردنیاز فرایند نیز نقش دارد. به همین دلیل، تغییر قیمت گاز می‌تواند مستقیماً بر هزینه تولید آهن اسفنجی اثر بگذارد.
برای روشن‌شدن ابعاد موضوع، می‌توان از یک نمونه واقعی مصرف انرژی استفاده کرد. براساس گزارشی که تیرماه ۱۴۰۵ درباره عملکرد فولاد غدیر نی‌ریز منتشر شد، مصرف ویژه گاز این مجتمع در سه‌ماهه نخست سال حدود ۲۶۶٫۹۵ نرمال‌مترمکعب به ازای هر تن تولید اعلام شده است. اگر صرفاً برای یک محاسبه نمونه، همین میزان مصرف را ثابت فرض کنیم، افزایش ۸۱ هزار و ۵۳۵ ریالی نرخ پایه گاز از فروردین تا مهر، معادل حدود ۲۱٫۸ میلیون ریال، یا ۲٫۱۸ میلیون تومان، افزایش هزینه پایه گاز به ازای هر تن محصول خواهد بود.
این عدد، هزینه واقعی ثبت‌شده فولاد غدیر نی‌ریز در مهرماه نیست و نباید به‌عنوان افزایش قطعی بهای تمام‌شده آن شرکت منتشر شود. محاسبه فقط نشان می‌دهد که در مصرف ثابت، افزایش نرخ پایه به‌تنهایی چه اثری می‌تواند داشته باشد. برای دستیابی به هزینه واقعی، باید مصرف و تولید هر ماه، اقلام صورتحساب، راندمان عملیاتی و سایر متغیرهای مالی بررسی شوند.
اهمیت موضوع زمانی بیشتر می‌شود که محدودیت تأمین گاز نیز به معادله اضافه شود. واحدی که با کاهش گاز تحویلی روبه‌رو می‌شود، ممکن است علاوه بر افت تولید، با افزایش سهم هزینه‌های ثابت در هر تن محصول مواجه شود. در چنین وضعیتی، اثر اقتصادی گرانی گاز و محدودیت تحویل آن را نمی‌توان جدا از یکدیگر بررسی کرد. زمستان پیش‌رو از همین منظر برای واحدهای احیای مستقیم اهمیت ویژه‌ای دارد.
در عین حال، وضعیت همه کارخانه‌ها یکسان نیست. فناوری مورد استفاده، مصرف ویژه انرژی، ظرفیت عملیاتی، نحوه تأمین مواد اولیه، ساختار فروش، تعهدات مالی و امکان انتقال افزایش هزینه به قیمت محصول، میزان آسیب‌پذیری هر واحد را تعیین می‌کنند. به همین دلیل، ادعای زیان‌دهی یا خطر تعطیلی باید برای هر مجموعه بر پایه داده‌های واقعی سنجیده شود.
پرسش‌هایی که وزارت نفت و وزارت صمت باید پاسخ دهند
افزایش نرخ پایه تنها بخش قابل مشاهده مسئله است. در اسناد مربوط به نحوه محاسبه صورتحساب گاز صنایع، اقلام دیگری مانند عوارض گازرسانی، هزینه انتقال و توزیع و مالیات نیز مطرح شده‌اند. درباره مبنا و نحوه محاسبه بعضی از این اقلام، به‌ویژه هزینه انتقال و توزیع، اختلافات و پرسش‌های حقوقی وجود دارد که بررسی جداگانه آنها ضروری است. نمی‌توان بدون تطبیق آخرین مقررات با قبوض واقعی، تمام این دریافت‌ها را قانونی یا غیرقانونی اعلام کرد.
از سوی دیگر، در اطلاعیه‌های مربوط به نرخ گاز سال ۱۴۰۵ به محاسبه نرخ برخی ماه‌های نخست سال با توجه به احکام مربوط به شرایط اضطراری اشاره شده است. اکنون باید روشن شود این سازوکار برای چه دوره‌ای اعتبار داشته، نرخ ماه‌های بعد چگونه محاسبه شده و چه داده‌هایی مبنای افزایش قیمت بوده‌اند.
وزارت نفت و شرکت ملی گاز می‌توانند با انتشار جدول کامل محاسبات ماهانه، شامل قیمت‌های مرجع، نرخ ارز، روش اعمال سقف و کف و مبنای اقلام صورتحساب، بخش مهمی از ابهام‌ها را برطرف کنند. وزارت صنعت، معدن و تجارت نیز باید روشن کند که آثار افزایش هزینه انرژی بر قیمت تمام‌شده، سودآوری و سرمایه‌گذاری واحدهای احیای مستقیم چگونه ارزیابی شده است.
مسئله دیگری که نمی‌توان به تعویق انداخت، برنامه تأمین گاز صنعت فولاد در فصل سرد است. اگر تولیدکننده در آغاز زمستان با هزینه بیشتر و تحویل کمتر گاز روبه‌رو شود، چه سازوکاری برای حفظ استمرار فعالیت آن پیش‌بینی شده است؟ آیا برنامه محدودیت‌های احتمالی از قبل به کارخانه‌ها اعلام می‌شود؟ آیا امکان تنظیم برنامه تولید و تعمیرات بر اساس تعهد مشخص تأمین انرژی وجود دارد؟
این پرسش‌ها به معنای نادیده‌گرفتن محدودیت‌های واقعی شبکه گاز یا ضرورت تأمین مصارف حیاتی کشور نیست. موضوع، تعیین سهم صنعت از محدودیت‌ها، پیش‌بینی‌پذیری تصمیم‌ها و سنجش هزینه اقتصادی آنهاست.
صنعت فولاد ایران برای توسعه ظرفیت‌های تولید آهن اسفنجی سرمایه‌گذاری کرده و بخشی از ساختار فنی و اقتصادی آن بر استفاده از گاز طبیعی استوار است. تغییر در هزینه و دسترسی به این انرژی، بدون ارزیابی آثار آن بر بنگاه‌ها، می‌تواند بازده سرمایه‌گذاری های گذشته و تصمیم‌های توسعه‌ای آینده را تحت تأثیر قرار دهد.
پرسش امروز این نیست که آیا گاز باید قیمت داشته باشد یا خیر. پرسش این است که قیمت‌گذاری گاز در ایران باید با چه منطقی انجام شود تا در کنار مدیریت منابع و تأمین هزینه‌های واقعی انرژی، مزیت تولید داخلی نیز حفظ شود.
معدن‌نامه در مجموعه گزارش‌های «گاز گران، احیای در خطر»، مبانی قیمت‌گذاری، اجزای صورتحساب، آثار اقتصادی تعرفه‌ها، محدودیت‌های زمستانی و تجربه سایر کشورها را بررسی خواهد کرد. هدف این پرونده، دفاع مستند از استمرار تولید و پیگیری راهکارهایی است که بتوانند هم برای بخش انرژی و هم برای تولیدکنندگان فولاد قابل ارزیابی و اجرا باشند.
افزایش قیمت گاز اکنون در ارقام ابلاغی دیده می‌شود؛ آنچه باید روشن شود، منطق این افزایش، پیامدهای واقعی آن و مسئولیت دستگاه‌های تصمیم‌گیر در حفظ رقابت‌پذیری تولید است.
________________________________________
منابع و مستندات گزارش
۱. اطلاعیه نرخ‌های گاز نیمه نخست ۱۴۰۵، به نقل از افشای اطلاعات پتروشیمی شیراز
۲. جدول نرخ‌های جدید تا مهر ۱۴۰۵، به نقل از ابلاغیه معاونت برنامه‌ریزی وزارت نفت
۳. قانون الحاق برخی مواد به قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت (۲)، مصوب ۱۳۹۳
۴. گزارش مصرف ویژه گاز فولاد غدیر نی‌ریز، منتشرشده در چیلان
۵. توضیح فنی فناوری احیای مستقیم گازپایه از شرکت MIDREX
