به گزارش پایگاه خبری «معدن نامه» عناصر نادر خاکی به‌عنوان یکی از کلیدی‌ترین مواد معدنی در توسعه فناوری‌های نوین قرن بیست و یکم شناخته می‌شوند. بررسی وضعیت جهانی این عناصر نشان می‌دهد چین در حال حاضر بزرگترین تولیدکننده عناصر نادر خاکی در جهان است و از این مسیر، بخش قابل توجهی از زنجیره تأمین جهانی را در اختیار دارد.
در ایران نیز گزارش‌هایی از وجود عناصر نادر خاکی به ثبت رسیده است؛ موضوعی که می‌تواند با توجه به ذخایر قابل توجه کشور، فرصتی مهم برای توسعه این بخش و تبدیل ایران به یکی از بازیگران مؤثر بازار جهانی ایجاد کند.
سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران، ایمیدرو، در خرداد ماه سال ۱۳۹۳ طرح عناصر نادر خاکی را در حوزه اکتشاف و فرآوری مورد توجه قرار داد. در این چارچوب، اقداماتی از جمله مطالعات دورسنجی، ژئوشیمیایی و پتروگرافی، برداشت نمونه از مغزه‌های حفاری موجود و انجام آنالیز ICP روی بیش از ۱۲۰۰ نمونه انجام شد.
پس از گذشت چند سال، در سال ۱۴۰۳ برای نخستین بار در خاورمیانه، ۱۷ عنصر نادر خاکی در ایران با تکنولوژی فرآوری بومی تفکیک شد. این اقدام، گامی مؤثر در جداسازی و تفکیک عناصر نادر خاکی و دستاوردی استراتژیک در حوزه علمی و صنعتی کشور به شمار می‌رود که می‌تواند مسیر تازه‌ای برای ورود ایران به زنجیره جهانی تأمین مواد پیشرفته باز کند.
عناصر نادر خاکی یا Rare Earth Elements – REEs شامل ۱۷ عنصر شیمیایی فلزی است که اسکاندیم، ایتریوم و ۱۵ عنصر لانتانید را دربر می‌گیرد. اگرچه این عناصر در پوسته زمین نسبتاً فراوان هستند، اما به دلیل پراکندگی در طبیعت، استخراج و جداسازی آن‌ها دشوار و هزینه‌بر است.
به گفته کارشناسان، این عناصر در ساخت قطعات کلیدی گوشی‌های هوشمند، تبلت‌ها، لپ‌تاپ‌ها، هارد دیسک‌ها، نمایشگرهای CRT، LCD و LED، لیزرها، هواپیماسازی، باتری‌های نوین، فولادهای آلیاژی و فیبرهای نوری کاربرد اساسی دارند.
در همین زمینه، محمد رضا کریمی، مدیرکل صنایع معدنی وزارت صنعت، معدن و تجارت، از شناسایی و تدوین فهرستی شامل حدود ۴۰ عنصر راهبردی و حیاتی خبر داد و این اقدام را نقطه عطفی در مسیر توسعه پایدار بخش معدن و صنایع معدنی کشور دانست.
وی با اشاره به انواع عناصر راهبردی و حیاتی موجود در معادن کشور گفت: در سال ۱۴۰۴، برای نخستین بار، فهرستی از حدود ۳۰ تا ۴۰ محصول با عنوان «عناصر راهبردی و حیاتی» تهیه و به‌صورت رسمی اعلام شد. به گفته او، این اقدام رویکردی جدید در شناسایی و اولویت‌بندی منابع معدنی کشور است و می‌تواند نقشی کلیدی در تحقق اهداف بلندمدت اقتصادی و صنعتی ایفا کند.
مدیرکل صنایع معدنی وزارت صمت با تأکید بر ضرورت توجه ویژه به این عناصر گفت: این مواد معدنی، ستون فقرات بسیاری از صنایع پیشرفته امروز از جمله صنایع الکترونیک، انرژی‌های نو، صنایع دفاعی، خودروسازی و پزشکی را تشکیل می‌دهند و وابستگی بسیاری از کشورها به واردات این مواد اولیه، اهمیت استراتژیک آن‌ها را دوچندان کرده است.
کریمی افزود: هدف از این شناسایی، صرفاً ثبت آماری نیست، بلکه استفاده از این عناصر در تولیدات داخلی، توسعه صنایع پایین‌دستی و کاهش وابستگی به واردات دنبال می‌شود؛ موضوعی که می‌تواند به‌طور مستقیم بر توانمندی‌های فناورانه و اقتصادی کشور اثرگذار باشد.
وی همچنین بر ضرورت بهره‌گیری از ظرفیت شرکت‌های دانش‌بنیان و استفاده از نوآوری در استخراج و فرآوری این عناصر تأکید کرد و گفت: عناصر راهبردی، به‌ویژه عناصر نادر خاکی که بخشی از این فهرست را تشکیل می‌دهند، به فرآیندهای پیچیده استخراج و فرآوری نیاز دارند و همکاری با شرکت‌های دانش‌بنیان و به‌کارگیری فناوری‌های روز می‌تواند راهگشای غلبه بر چالش‌های فنی و افزایش بهره‌وری باشد.
مدیرکل صنایع معدنی وزارت صمت با اشاره به اهداف برنامه هفتم توسعه تصریح کرد: شناسایی و توسعه صنایع مبتنی بر عناصر راهبردی، یکی از ارکان اصلی دستیابی به اهداف کمی در بخش معدن و صنایع معدنی، به‌ویژه در موادی مانند فولاد، مس، آلومینیوم، سرب و روی است.
به گفته کریمی، تمرکز بر تکمیل زنجیره ارزش از معدن تا محصول نهایی، ارزش افزوده قابل توجهی برای اقتصاد ملی به همراه خواهد داشت. وی همچنین اعلام کرد این فهرست به‌صورت سالانه بازنگری می‌شود تا آخرین تحولات علمی و صنعتی در حوزه عناصر راهبردی رصد و راهبردهای کشور بر اساس آن تنظیم شود.
کریمی ابراز امیدواری کرد با این رویکرد، ایران بتواند از ظرفیت عظیم خود در حوزه عناصر راهبردی و حیاتی به بهترین شکل بهره‌مند شود و جایگاه شایسته‌ای در صنعت جهانی به دست آورد.
