چهار ماه دور از جمع بزرگان: فولاد ایران در آزمون انرژی و رقابت
خروج ایران از جمع ۱۰ تولیدکننده بزرگ فولاد جهان برای چهارمین ماه متوالی را نمیتوان صرفاً یک جابهجایی در جدول رتبهبندی انجمن جهانی فولاد دانست. این اتفاق در شرایطی رخ داده که تولید جهانی فولاد تنها ۰.۷ درصد کاهش یافته و رقبایی مانند ویتنام با رشد تولید، جایگاه خود را ارتقا دادهاند.
مهسا نیکدل_ پایگاه خبری «معدن نامه»: انتشار تازهترین آمار انجمن جهانی فولاد، زنگ هشدار را برای یکی از مهمترین صنایع کشور به صدا درآورده است. ایران برای چهارمین ماه متوالی از جمع ۱۰ تولیدکننده بزرگ فولاد جهان خارج مانده و جایگاه خود را به ویتنام واگذار کرده است. هرچند در ظاهر این اتفاق تنها یک جابهجایی در جدول رتبهبندی جهانی به نظر میرسد، اما در واقع میتواند نشانهای از تغییر موازنه رقابت در بازار جهانی فولاد و کاهش تدریجی مزیتهای تولید در ایران باشد.
بر اساس آمار انجمن جهانی فولاد، تولید فولاد خام جهان در نیمه نخست سال ۲۰۲۶ به ۹۳۱.۵ میلیون تن رسید که نسبت به مدت مشابه سال قبل تنها ۰.۷ درصد کاهش داشته است. با وجود این افت محدود، تولید جهانی در ماه ژوئن نسبت به ژوئن سال گذشته ۱.۷ درصد افزایش یافته که نشان میدهد صنعت فولاد جهان پس از دورهای از رکود، در حال بازیابی تدریجی است. در چنین شرایطی حذف ایران از میان ۱۰ تولیدکننده بزرگ جهان بیش از گذشته اهمیت پیدا میکند، زیرا نشان میدهد مشکلات داخلی کشور بسیار عمیقتر از روند کلی بازار جهانی است.
درحالیکه چین با وجود کاهش سه درصدی تولید همچنان با فاصله زیاد بزرگترین تولیدکننده فولاد جهان باقی مانده و هند، آمریکا، ژاپن، روسیه، کره جنوبی، ترکیه، آلمان و برزیل نیز جایگاه خود را حفظ کردهاند، این ویتنام است که با رشد چشمگیر ۲۶.۹ درصدی تولید و ثبت بیش از ۱۵.۲ میلیون تن فولاد، جایگاه دهم جهان را تثبیت کرده است. این جابهجایی صرفاً به دلیل کاهش تولید ایران رخ نداده، بلکه نتیجه افزایش سرمایهگذاری، توسعه صادرات و بهبود زیرساختهای صنعتی در کشورهای رقیب نیز هست.
بحران انرژی: مهمترین عامل فرسایش تولید
اگرچه جنگ اخیر و حملات به برخی زیرساختهای صنعتی کشور فشار مضاعفی بر زنجیره فولاد وارد کرد، اما بسیاری از کارشناسان معتقدند ریشه اصلی افت جایگاه ایران را باید در بحران مزمن انرژی جستوجو کرد. این بحران طی چند سال اخیر به مهمترین مانع تولید در صنایع فولادی تبدیل شده است.
قطع مکرر برق در تابستان، محدودیت تأمین گاز در زمستان و کاهش ظرفیت عملیاتی کارخانهها باعث شده بسیاری از واحدهای فولادی نتوانند مطابق ظرفیت اسمی فعالیت کنند. نتیجه این وضعیت کاهش تولید، افزایش هزینه تمامشده، اختلال در اجرای قراردادهای صادراتی و از دست رفتن بخشی از بازارهای هدف بوده است.
در چنین شرایطی حتی اگر ظرفیت نصبشده صنعت فولاد ایران همچنان بالا باشد، محدودیت در بهرهبرداری از این ظرفیت رتبه کشور را در آمارهای جهانی تحت تأثیر قرار میدهد.
جنگ تشدیدکننده بحرانی شد که از قبل آغاز شده بود
جنگ و حملات به برخی تأسیسات صنعتی بدون تردید روند تولید را دشوارتر کرد. آسیب به زیرساختهای تولید، اختلال در حملونقل مواد اولیه، افزایش هزینههای لجستیکی و بیثباتی فضای کسبوکار، فشار مضاعفی بر صنعت فولاد وارد آورد.
بااینحال بسیاری از مشکلات امروز صنعت فولاد پیش از وقوع جنگ نیز وجود داشت. محدودیتهای انرژی، دشواری تأمین مالی، تحریمها، مشکلات صادرات و کاهش سرمایهگذاری در توسعه زیرساختها، سالهاست که توان رقابتی فولاد ایران را کاهش دادهاند و جنگ صرفاً سرعت بروز این آثار را افزایش داده است.
رقبایی که منتظر نماندند
همزمان با گرفتار شدن صنعت فولاد ایران در محدودیتهای داخلی، رقبای منطقهای مسیر متفاوتی را طی کردهاند. ویتنام با جذب سرمایهگذاری خارجی، توسعه واحدهای فولادی، دسترسی پایدار به انرژی و سیاستهای صادراتمحور، توانسته ظرف مدت کوتاهی جایگاه خود را در بازار جهانی ارتقا دهد.
از سوی دیگر چین نیز هرچند تولید خود را اندکی کاهش داده اما همچنان بزرگترین بازیگر بازار فولاد جهان است و هرگونه تغییر در سیاست صادراتی این کشور میتواند بازارهای منطقهای را تحت تأثیر قرار دهد. در کنار آن ترکیه نیز با بهرهگیری از موقعیت جغرافیایی و ظرفیت صادراتی خود، رقابت را برای تولیدکنندگان ایرانی دشوارتر کرده است.
بهاینترتیب بازارهایی که در سالهای گذشته مقصد صادرات فولاد ایران بودند، اکنون با حضور پررنگتر رقبا مواجه شدهاند و حفظ سهم بازار بیش از گذشته نیازمند افزایش بهرهوری و کاهش هزینههای تولید است.
پیامدهای اقتصادی کاهش تولید
خروج از جمع ۱۰ فولادساز بزرگ جهان صرفاً یک موضوع حیثیتی یا آماری نیست. صنعت فولاد یکی از مهمترین منابع ارزآوری غیرنفتی کشور محسوب میشود و هرگونه افت در تولید یا صادرات میتواند بر درآمد ارزی، اشتغال، سرمایهگذاری و توسعه صنایع پاییندستی اثر بگذارد.
از سوی دیگر کاهش تولید در شرایطی که محدودیتهای انرژی ادامه دارد میتواند عرضه داخلی را نیز تحت فشار قرار دهد. هرچند قیمت محصولات فولادی تنها تابع میزان تولید نیست و عواملی مانند نرخ ارز، سیاستهای صادراتی، بورس کالا، هزینه حملونقل و وضعیت ساختوساز نیز بر آن اثرگذارند، اما استمرار کاهش تولید میتواند زمینه افزایش نوسانات بازار را فراهم کند.
همزمان افزایش تنشها در دریای سرخ و بالا رفتن هزینههای حملونقل دریایی نیز بر تجارت جهانی فولاد سایه انداخته است. افزایش هزینه بیمه کشتیها، رشد کرایه حمل و اختلال در مسیرهای تجاری، فشار مضاعفی بر صادرکنندگان فولاد وارد میکند که این موضوع میتواند رقابتپذیری تولیدکنندگان ایرانی را بیشازپیش تحت تأثیر قرار دهد.
بازگشت به جمع ۱۰ فولادساز؛ مأموریتی دشوار اما ممکن
کارشناسان معتقدند بازگشت ایران به جمع ۱۰ تولیدکننده بزرگ فولاد جهان صرفاً با جبران خسارتهای ناشی از جنگ امکانپذیر نخواهد بود. حل ناترازی انرژی، توسعه نیروگاههای اختصاصی صنایع، نوسازی زیرساختهای برق و گاز، تسهیل صادرات، جذب سرمایهگذاری و افزایش بهرهوری تولید، مهمترین پیشنیازهای بازیابی جایگاه ایران در بازار جهانی فولاد هستند.
رقبا منتظر بازگشت ایران نخواهند ماند. هر ماهی که تولید ایران تحت تأثیر محدودیتهای انرژی یا مشکلات ساختاری کاهش یابد، کشورهای دیگر سهم بیشتری از بازار جهانی را در اختیار خواهند گرفت و بازپسگیری این سهم بهمراتب دشوارتر خواهد شد.
خروج چهارماهه ایران از جمع ۱۰ فولادساز برتر جهان را باید بیش از آنکه یک افت مقطعی در رتبهبندی جهانی دانست، هشداری درباره کاهش تدریجی رقابتپذیری صنعت فولاد کشور تلقی کرد. اگر سیاستگذاریها نتواند همزمان بحران انرژی، موانع سرمایهگذاری و چالشهای صادراتی را برطرف کند، این جابهجایی ممکن است از یک اتفاق موقت به یک واقعیت پایدار در صنعت فولاد جهان تبدیل شود.
