پشت پرده افت صادرات سیمان ایران؛ تهدید چین جدی است؟

به گزارش پایگاه خبری «معدن نامه» این گزارش تصویری از بازار جهانی سیمان ارائه می‌دهد. براساس این گزارش تقاضای جهانی سیمان در ۲۰۲۵ پس از سه‌سال افت متوالی، بالاخره تثبیت شد و به ۳۸۶۵‌میلیون تن رسید.

این تثبیت نشانه‌ای مثبت است؛ هرچند تقاضای جهانی هنوز بیش از ۴۲۰‌میلیون تن پایین‌تر از اوج ۲۰۲۱ قرار دارد. موتور اصلی این تثبیت، بازارهای نوظهور بودند. آفریقای غربی، شرقی و مرکزی بیش از ۶درصد رشد داشتند. شبه‌قاره هند با محوریت رشد ۸.۳درصدی هند، قوی‌ترین عملکرد را در میان بازارهای بزرگ ثبت کرد. خاورمیانه و شمال آفریقا هم با پروژه‌های زیربنایی بزرگ در عربستان، امارات و مصر، رشد ۱.۹درصدی داشتند.

پیش‌بینی ۲۰۲۶ نیز مثبت است و رشد ۰.۴درصدی تقاضای جهانی به ۳۸۸۰میلیون تن را پیش‌بینی می‌کند. این رقم اندک به نظر می‌رسد، اما پس از سال‌ها افت، نشانه‌ای از بازگشت تدریجی ثبات است.

گزارش یادشده ایران را در میان بازارهایی با «نتایج بدتر از انتظار» در ۲۰۲۵ ذکر کرده است. تقاضای داخلی سیمان ۷درصد افت کرد و ایران در فهرست صادرکنندگان بزرگ جهان یک رتبه پایین آمد و به جایگاه ششم رسید. اما این ارقام را باید در بستر درستی خواند. صنعت سیمان ایران با ظرفیت نصب‌شده ۹۰‌میلیون تن، یکی از بزرگ‌ترین صنایع سیمان جهان است.

این ظرفیت عظیم، پایه‌ای محکم برای بازگشت به مسیر رشد است؛ به شرطی که موانع شناسایی و برطرف شوند. افت تقاضای داخلی عمدتا ناشی از کاهش فعالیت ساخت‌وساز مسکونی است؛ پدیده‌ای که تنها به ایران محدود نمی‌شود. آمریکا، روسیه، چین و بسیاری از اقتصادهای پیشرفته هم با همین چالش روبه‌رو هستند. تفاوت در نحوه پاسخ به این چالش است.

سه تحول جهانی که ایران باید جدی بگیرد، عبارتند از:

تحول اول، چین از رقیب تولیدی به رقیب صادراتی تبدیل شده است: مهم‌ترین تغییر در نقشه صادراتی جهان، ورود چین به باشگاه صادرکنندگان بزرگ است. چین در ۲۰۲۵ از رتبه سیزدهم به پنجمین صادرکننده بزرگ سیمان جهان ارتقا یافت.

صادرات سیمان چین از 4.6‌میلیون تن در ۲۰۲۴ به 5.6‌میلیون تن رسید و صادرات کلینکر هم از 0.3 به یک‌میلیون تن افزایش یافت. دلیل این تحول، افت شدید تقاضای داخلی چین است. ظرفیت استفاده‌نشده چین باید جایی برود و بخشی از آن به سمت بازارهایی می‌رود که ایران هم در آنها حضور دارد.

پاسخ درست به این تهدید، نه عقب‌نشینی از بازارهای صادراتی، بلکه تمرکز بر مزیت‌های رقابتی واقعی ایران است: مجاورت جغرافیایی با عراق و افغانستان، هزینه حمل‌ونقل زمینی پایین‌تر و روابط تجاری تاریخی با این بازارها مزیت‌هایی است که چین با تمام ظرفیت خود نیز نمی‌تواند آنها را تکرار کند.

تحول دوم، هند الگویی برای تامل: هند در ۲۰۲۵ رشد 8.3درصدی تقاضا و ۹درصدی تولید داشت. این کشور اکنون ۱۷درصد از ظرفیت جهانی سیمان را در اختیار دارد و UltraTech Cement بزرگ‌ترین تولیدکننده آسیا هدف ۲۴۰‌میلیون تن ظرفیت را تا ۲۰۲۸ دنبال می‌کند. حال این سوال مطرح می‌شود که راز این رشد چیست؟ سه عامل: سرمایه‌گذاری دولت در زیرساخت‌ها، برنامه مسکن‌سازی ملی و آزادسازی تدریجی قیمت‌گذاری که به صنعت اجازه می‌دهد هزینه‌ها را به بازار منتقل کند.

تحول سوم، مقررات کربن در حال تغییر قواعد بازی است: شاید مهم‌ترین تحول بلندمدتی که گزارش ICR Research به آن پرداخته، گسترش سریع مقررات کربن در صنعت سیمان جهان است. اتحادیه اروپا از ۲۰۲۶ مکانیسم تعدیل مرزی کربن (CBAM) را اجرایی کرده که بر واردات سیمان قیمت کربن اعمال می‌کند. چین، هند، ویتنام، ژاپن، مالزی، سنگاپور و ترکیه همگی در حال استقرار یا توسعه سیستم‌های معاملات انتشار کربن هستند. ایران هنوز سیستم ETS ندارد. این می‌تواند در کوتاه‌مدت یک مزیت هزینه‌ای به نظر برسد؛ اما در بلندمدت یک ریسک استراتژیک است. بازارهایی که فردا از ایران سیمان می‌خرند، پس‌فردا ممکن است استانداردهای کربنی را شرط ورود کنند. آمادگی امروز هزینه‌ای بسیار کمتر از انطباق اجباری فردا دارد.

فرصت‌هایی که باید روی آنها حساب کرد

در میان چالش‌ها، گزارش ICR Research چند نشانه مثبت برای ایران ارائه می‌دهد که ارزش توجه دارند: برای منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا در ۲۰۲۶ رشد ۳درصدی تقاضا پیش‌بینی شده است. پروژه‌های زیربنایی بزرگ در منطقه از جمله پروژه ۳۵‌میلیارد دلاری رأس‌الحکمه در مصر و پروژه راه‌آهن خلیج فارس، تقاضای سیمان و کلینکر را در سال‌های آینده بالا نگه خواهند داشت. افغانستان که در شرایط فعلی به‌دلیل بسته شدن مرز با پاکستان به تامین‌کننده زمینی جایگزین نیاز دارد، یک بازار فوری و در دسترس است. عراق با مسیر زمینی فعال، همچنان پایدارترین بازار صادراتی ایران است.

از مجموع موارد یادشده می‌توان این‌طور برداشت کرد که بازارهای نوظهور، پروژه‌های زیربنایی بزرگ و تنوع مسیرهای تجاری، عوامل تعیین‌کننده موفقیت هستند. ایران در هر سه حوزه ظرفیت دارد. افت تقاضای داخلی و کاهش رتبه صادراتی، نشانه‌هایی هستند که باید جدی گرفته شوند؛ نه برای نگرانی، بلکه برای تصمیم‌گیری. صنعتی با ۹۰‌میلیون تن ظرفیت، مجاورت با بازارهای پرتقاضای منطقه و نیروی انسانی متخصص، زیرساخت قوی برای بازگشت به مسیر رشد دارد.

آنچه این مسیر را هموار می‌کند، سیاست‌هایی است که صنعت را به پاسخگویی به سیگنال‌های بازار توانمند کند که عبارتند از: آزادسازی تدریجی قیمت‌گذاری تا سرمایه‌گذاری هدفمند در زیرساخت لجستیک زمینی و آمادگی برای استانداردهای کربنی آینده. بنابراین باید این‌طور ادعا کرد که بازار جهانی سیمان در حال تغییر است. ایران ظرفیت دارد که نه تماشاگر این تغییر، بلکه بازیگر فعال آن باشد.

احسان عابدین‌نسب/ کارشناس صنعت سیمان