وقتی انفجار، نخستین حلقه زنجیره هوشمند معدن میشود

احسان رنجبران_ پایگاه خبری «معدن نامه»: صنعت معدن در حال عبور از مرحله استفاده پراکنده از فناوریهای دیجیتال است و نسل جدید راهکارهای هوشمند به دنبال اتصال تصمیمهای فنی در تمام زنجیره تولید است. این رویکرد نشان میدهد یک انفجار موفق صرفاً با میزان خردایش یا کاهش هزینه مواد منفجره سنجیده نمیشود بلکه اثر آن بر بارگیری، حمل، خردایش، آسیاکنی و در نهایت بازیابی ماده معدنی نیز باید در ارزیابی عملکرد لحاظ شود.
این رویکرد محور اصلی نشست فنی سالانه BME در سال ۲۰۲۶ بود که در مرکز همایشهای بینالمللی CSIR در پرتوریا برگزار شد. در این نشست مدیران و متخصصان صنعت معدن درباره نقش داده، هوش مصنوعی، اتوماسیون و فناوریهای دیجیتال در افزایش بهرهوری و تابآوری عملیات معدنی بحث کردند.
عبور از نگاه جزیرهای به عملیات معدن
یکی از مهمترین محورهای این نشست، ضرورت کنار گذاشتن نگاه جزیرهای به فعالیتهای معدن بود. در بسیاری از فعالیتهای معدنی، زمینشناسی، طراحی انفجار، حفاری، بارگیری، حمل و فرآوری بهصورت جداگانه ارزیابی میشوند، درحالیکه عملکرد هر بخش میتواند مستقیماً بر بخشهای دیگر اثر بگذارد.
نیشن هاریپرساد مدیرکل فناوری و بازاریابی BME با اشاره به همین موضوع تأکید کرد: بهینهسازی جداگانه خردایش، بارگیری، حمل، سنگشکنی و آسیاکنی الزاماً به بهبود عملکرد کلی معدن یا افزایش بازیابی ماده معدنی منجر نمیشود. از این نظر هدف فناوریهای جدید باید ایجاد ارتباط میان دادههای زمینشناسی، طراحی انفجار و عملکرد واقعی عملیات در پاییندست باشد.
در این مدل دادههای مربوط به مدل زمینشناسی، سوابق حفاری و اطلاعات کارخانه فرآوری به یکدیگر متصل میشوند تا اثر تصمیمهای مربوط به انفجار بر عملکرد کل زنجیره قابل ردیابی باشد.
انفجار دیگر یک عملیات مستقل نیست
یکی از تغییرات مهم در نگاه جدید به عملیات انفجار، حرکت از سنجش عملکرد بر اساس شاخصهای محدود به سمت ارزیابی ارزش ایجادشده در کل زنجیره است. بهبیاندیگر اگر افزایش انرژی انفجار باعث خردایش ریزتر شود، اما این تغییر در ادامه موجب ایجاد محدودیت جدید در آسیا یا کاهش کیفیت دانهبندی محصول شود، نمیتوان آن را یک موفقیت عملیاتی دانست.
گری لین بنیانگذار و مدیر شرکت Vuuma و رئیس پیشین مؤسسه معدن و متالورژی آفریقای جنوبی نیز در نشست BME بر اهمیت رویکرد معدن تا کارخانه تأکید کرد. به گفته وی خردایش ریزتر ممکن است ظرفیت عبوری را افزایش دهد اما همزمان استفاده از توان آسیاب SAG را کاهش دهد و با تولید محصول نهایی درشتتر، حتی بازیابی در فلوتاسیون را تحت تأثیر قرار دهد.
بر همین اساس متخصصان حاضر در نشست پیشنهاد کردند تصمیمهای فنی از مرحله حفاری و انفجار تا فرآوری، در قالب یک زنجیره ارزش مشترک ارزیابی شوند که این رویکرد به واحدهای مختلف معدن اجازه میدهد به جای دنبال کردن شاخصهای مستقل، اثر تصمیمهای خود را بر هزینه، تولید و بازیابی نهایی مشاهده کنند.
هوش مصنوعی از مرحله آزمایش وارد عملیات میشود
هوش مصنوعی یکی از فناوریهای کلیدی مطرحشده در این نشست بود، اما تأکید سخنرانان بیش از آنکه بر نمایش فناوری متمرکز باشد بر کاربردهای عملی آن قرار داشت.
بر اساس مباحث مطرحشده، هوش مصنوعی و تحلیلهای پیشبینانه میتوانند در بخشهایی مانند دوقلوهای دیجیتال، فتوگرامتری هوشمند، تحلیل دادههای حفاری حین عملیات، تحلیل خردایش با استفاده از پهپادها و بهینهسازی زنجیره حفاری تا بارگیری و حمل مورد استفاده قرار گیرند.
BME نیز مجموعهای از نرمافزارها و فناوریهای خود را برای ایجاد چنین ارتباطی معرفی کرد. این مجموعه شامل سامانههایی مانند BLASTMAP، XPLOLOG و XPLOSMART در کنار فناوریهای INNOVEX برای انتقال انرژی انفجار و AXXIS برای آغاز دقیق انفجار است.
هدف از اتصال این ابزارها تنها جمعآوری حجم بیشتری از داده نیست بلکه تبدیل دادههای حاصل از عملیات به اطلاعاتی است که بتواند تصمیم بعدی را بهبود دهد.
هاریپرساد در همین زمینه تأکید کرد: نوآوری زمانی ارزش واقعی پیدا میکند که یک تصمیم عملیاتی را تغییر دهد و نتیجه آن بهصورت قابل اندازهگیری در عملکرد معدن دیده شود.
حذف کاغذ از عملیات انفجار زیرزمینی
دیجیتالی شدن عملیات انفجار تنها به معادن روباز محدود نیست. یکی دیگر از محورهای نشست استفاده از سامانه XPLOLOG Underground برای دیجیتالی کردن فرآیندهای مربوط به انفجار در معادن زیرزمینی بود.
این سامانه با جایگزین کردن فرآیندهای کاغذی با ثبت دیجیتال، امکان ثبت و پیگیری وضعیت عملیات انفجار و تجهیزات را فراهم میکند. اپلیکیشن اندرویدی این سامانه حتی در شرایط نبود اتصال اینترنت نیز قادر به ثبت اطلاعات است و پس از برقراری ارتباط، دادهها را با داشبورد آنلاین همگام میکند.
به گفته BME این فرآیند امکان مقایسه برنامهریزی با اجرای واقعی عملیات را فراهم کرده و انحرافات را برای اقدامات اصلاحی مشخص میکند، در نتیجه دادههای مربوط به عملیات انفجار میتواند از یک گزارش آرشیوی به ابزاری برای تصمیمگیری تبدیل شود.
یک نمونه واقعی؛ ۷.۱۴۶ میلیون رند صرفهجویی
یکی از بخشهای مهم نشست ارائه یک مطالعه موردی از یک معدن روباز زغالسنگ در استان امپومالانگا بود که این معدن با مشکلاتی از جمله ناپایداری دیوارههای نهایی، خردایش نامتوازن، افزایش بیشازحد عقبزدگی، حفاری اضافی و از دست رفتن بخشی از زغالسنگ مواجه بود.
در ابتدا افزایش میزان حفاری و مواد منفجره بهعنوان راهکار حل مشکل در نظر گرفته شده بود اما این اقدام هزینهها را بالا برد و مشکل اصلی را برطرف نکرد.
تیم خدمات فنی BME در ادامه کل فرآیند حفاری و انفجار را مورد بررسی قرار داد و عواملی مانند پیششکافی، نحوه استفاده از مواد منفجره، پروفیل دیواره و پایش انفجار را ارزیابی کرد.
بررسیها نشان داد که یکی از مشکلات اصلی به طراحی نامناسب عملیات پیششکافی مربوط میشود. BME با افزایش تدریجی ضریب شکاف پیششکافی از ۰.۳ کیلوگرم بر مترمربع به ۰.۸ کیلوگرم بر مترمربع و تطبیق آن با شرایط سنگ، توانست حرکت و خردایش انفجار را بهبود دهد و همزمان میزان پاهای سنگی، لرزش و پرتاب سنگ را کاهش دهد.
نتیجه این تغییرات کاهش اتلاف زغالسنگ و آزاد شدن ۷۲۰ ساعت ظرفیت حفاری در سال بود. بر اساس برآورد BME این اقدامات سالانه حدود ۷.۱۴۶ میلیون رند، معادل حدود ۴۳۴ هزار دلار، صرفهجویی خالص ایجاد کرد.
اهمیت این مطالعه موردی تنها در میزان صرفهجویی مالی نیست. به گفته BME اصلاح تدریجی ضریب پیششکافی بدون آنکه نیاز به هزینه اضافی برای حفاری و انفجار وجود داشته باشد امکان دسترسی به حدود ۴۸ هزار تن زغالسنگ اضافی در ۱.۳ نوار استخراج بیشتر را فراهم کرد.
فناوری بهتنهایی کافی نیست
یکی دیگر از پیامهای اصلی نشست BME این بود که دیجیتالی شدن معدن نباید با خرید تجهیزات و نرمافزارهای جدید اشتباه گرفته شود.
والتر آدائو مدیرعامل و مدیر بخش دیجیتال Cadena Growth Partners تأکید کرد که نباید صرفاً به تحول دیجیتال بهعنوان یک پروژه فناوری نگاه کرد و این موضوع باید یک تصمیم تجاری باشد. ازاینجهت، سرمایهگذاری در هوش مصنوعی و اتوماسیون باید با هدف مشخص، شاخصهای قابل اندازهگیری و توجیه اقتصادی معتبر آغاز شود.
اجرای موفق این فناوریها همچنین ممکن است به بازطراحی فرآیندهای کاری، تعریف شاخصهای جدید عملکرد و آموزش کارکنان نیاز داشته باشد.
این موضوع بهویژه در معادن دارای زیرساخت دیجیتال ضعیف اهمیت بیشتری دارد. اتصال سامانهها زمانی ارزش ایجاد میکند که دادهها قابل اعتماد باشند، کارکنان توانایی تفسیر آنها را داشته باشند و سازمان بتواند بر اساس این اطلاعات تصمیم بگیرد.
زنجیره تأمین؛ حلقهای که نباید نادیده گرفته شود
نشست BME همچنین نشان داد که مفهوم معدن متصل فقط به داخل محدوده معدن محدود نمیشود.
سیلان گوبالسامی مدیرعامل گروه Omnia با اشاره به وابستگی معدن به شبکهای از تأمینکنندگان، حملونقل و لجستیک، هشدار داد که اختلال در تأمین نهادههای حیاتی میتواند مستقیماً برنامه انفجار و تداوم تولید را مختل کند.
آمونیاک بهعنوان یکی از نهادههای مهم تولید مواد منفجره نمونهای از این وابستگی است. از این نظر تابآوری معدن علاوه بر فناوری و بهرهوری عملیاتی به تنوع منابع تأمین، زیرساختهای پشتیبان و مدیریت ریسک زنجیره تأمین نیز وابسته است.
همزمان محدودیت منابع آب، اختلال در حملونقل و افزایش هزینه انرژی از دیگر عواملی هستند که میتوانند حتی در معادنی با فناوری پیشرفته، رقابتپذیری را کاهش دهند.
آینده معدن؛ اتصال داده، انسان و تصمیم
در نهایت نشست فنی BME در سال ۲۰۲۶ تصویری از مسیری ارائه کرد که صنعت معدن برای افزایش بهرهوری در پیش گرفته است که در این مسیر ارزش فناوری نه در میزان داده تولیدشده، بلکه در توانایی تبدیل داده به تصمیم و تصمیم به نتیجه اقتصادی سنجیده میشود.
از این نظر انفجار دیگر یک عملیات مستقل برای شکستن سنگ نیست. کیفیت طراحی و اجرای آن میتواند بر بارگیری، حمل، سنگشکنی، آسیاکنی، مصرف انرژی، بازیابی و هزینه نهایی تولید اثر بگذارد. بنابراین آینده عملیات معدنی به سمت مدلهایی حرکت میکند که در آن زمینشناسی، حفاری، انفجار و فرآوری در یک زنجیره اطلاعاتی مشترک قرار میگیرند.
تجربه ارائهشده در نشست BME نیز نشان میدهد که حتی یک تغییر فنی نسبتاً محدود، اگر بر مبنای داده و با نگاه به کل فرآیند انجام شود، میتواند همزمان هزینه را کاهش دهد، ظرفیت تولید را آزاد کند و دسترسی به ذخایر قابل استخراج را افزایش دهد.




