نگاهی به صنعت سرب و روی ایران: از ذخایر استراتژیک تا چالش فناوری
صنعت سرب و روی ایران با تکیه بر پیشینهای چند هزار ساله، ذخایر قابلتوجه معدنی و زنجیرهای نسبتاً کامل از استخراج تا صنایع پاییندستی، یکی از ارکان راهبردی معدنکاری کشور بهشمار میرود. این صنعت امروز در کنار فرصتهای صادراتی و ارزشآفرینی، با چالشهایی در حوزه انرژی، فناوری و محیطزیست روبهروست و آینده آن به نحوه بهرهبرداری از ظرفیتهای مغفول و حرکت بهسوی اقتصاد چرخشی گره خورده است.
احسان رنجبران_ پایگاه خبری «معدن نامه»: حوزه سرب و روی یکی از قدیمیترین و راهبردیترین بخشهای معدنکاری ایران بهشمار میرود. این صنعت در تاریخ فلزکاری این سرزمین ریشه دارد و نقشی کلیدی در زنجیره تأمین صنایع مدرن ایفا میکند. سرب و روی نهتنها مواد اولیه حیاتی برای صنایعی مانند فولاد، باتریسازی، گالوانیزه، خودروسازی، انرژی و تجهیزات زیرساختی هستند، بلکه بهواسطه همراهی با عناصر استراتژیک و کمیاب، ظرفیت بالایی برای خلق ارزش افزوده و تقویت اقتصاد معدنی کشور دارند. ایران با قرار گرفتن در کمربند متالوژنی آلپ–هیمالیا و برخورداری از ذخایر گسترده معدنی، یکی از بازیگران مهم منطقهای در این حوزه محسوب میشود.
جایگاه تاریخی سرب و روی در ایران
همانطور که گفته شد استفاده از سرب و روی در ایران سابقه طولانی چند هزار ساله دارد. شواهد باستانشناسی از استخراج و ذوب سرب در مناطقی مانند زنجان، نیشابور و مرکز ایران حکایت دارد و نشان میدهد این فلزات در ساخت ابزار، ظروف و آلیاژها کاربرد داشتهاند. روی نیز از دیرباز در تولید آلیاژ برنج مورد استفاده قرار میگرفته و ایران یکی از مناطق اولیه شناخت و بهرهبرداری از این فلز بوده است. با ورود به قرن بیستم و توسعه معدنکاری صنعتی، بهرهبرداری از معادن بزرگ سرب و روی شکل مدرنتری به خود گرفت و معدن انگوران بهعنوان نقطه عطف این تحول شناخته شد.
پس از دهه ۱۳۵۰ و بهویژه در سالهای بعد از انقلاب، توسعه واحدهای فرآوری، شمشسازی و صنایع پاییندستی باعث شد صنعت سرب و روی ایران از مرحله استخراج صرف عبور کرده و به زنجیرهای نسبتاً کامل تبدیل شود. این روند طی دو دهه اخیر با افزایش ظرفیت تولید، رشد صادرات و گسترش بازیافت، ابعاد تازهای به خود گرفته است.
ذخایر معدنی و جایگاه ایران در منطقه
ایران از نظر زمینشناسی یکی از غنیترین کشورهای جهان بهشمار میرود و با وجود آنکه تنها حدود یک درصد از خشکیهای جهان را در اختیار دارد، نزدیک به هفت درصد از منابع معدنی دنیا در این سرزمین واقع شده است. بیش از ۸۱ ماده معدنی در ایران شناسایی شده و مجموع ذخایر کشفشده کشور حدود ۳۷ میلیارد تن برآورد میشود. این رقم ذخایر زمینشناسی را به بیش از ۵۷ میلیارد تن میرساند.
در حوزه سرب و روی، آمارهای رسمی نشان میدهند مجموع ذخایر قطعی این دو فلز حدود ۲۲۳ میلیون تن است. میانگین عیار روی نزدیک به ۵ درصد و عیار سرب حدود ۱.۸ درصد گزارش شده که در مقایسه با بسیاری از ذخایر منطقهای وضعیت قابل قبولی محسوب میشود. ایران از نظر ذخایر روی در میان کشورهای برتر آسیا قرار دارد و از منظر ذخایر سرب نیز جایگاهی تثبیتشده در غرب آسیا دارد. سه ماده معدنی سنگآهن، مس و سرب و روی نزدیک به ۹۰ درصد ارزش افزوده بخش معدن ایران را تشکیل میدهند و سرب و روی سهمی حدود ۵.۸ درصد از این ارزش افزوده دارند.
معادن اصلی سرب و روی ایران
معدن انگوران در استان زنجان شناختهشدهترین معدن سرب و روی کشور است. این معدن بهدلیل عیار بسیار بالا طی دههها ستون اصلی تأمین خوراک صنایع سرب و روی ایران بوده است. کاهش ذخایر پرعیار سطحی در سالهای اخیر موجب تمرکز بیشتر بر استخراج زیرزمینی و برنامهریزی برای جایگزینی منابع جدید شده است.
معدن مهدیآباد در استان یزد نیز بهعنوان یکی از بزرگترین ذخایر روی جهان، مهمترین پشتوانه آینده این صنعت در کشورمان بهشمار میرود و بهرهبرداری کامل از این معدن میتواند ایران را به یکی از قطبهای اصلی تولید کنسانتره روی در منطقه تبدیل کند. معادن ایرانکوه اصفهان، کوشک بافق، نخلک نائین، چاهپلنگ و کوهسرخ نیز از دیگر منابع مهم تأمین مواد اولیه هستند. در سال ۱۴۰۳ میزان استخراج کانسنگ سرب و روی در کشور حدود ۷ میلیون تن گزارش شده که بخش قابلتوجهی از آن بهصورت خاک اکسیدی و سولفیدی بوده است.
فرآوری، تولید شمش و صنایع پاییندستی
صنایع فرآوری سرب و روی ایران عمدتاً در استانهای زنجان، یزد، اصفهان و سمنان متمرکز شدهاند. واحدهای تولید کنسانتره، تغلیظ و هیدرومتالورژی در کنار کارخانههای شمشسازی، ساختار اصلی این صنعت را شکل میدهند. برندهایی مانند کالسیمین، توسعه معادن روی ایران، شرکت ملی سرب و روی، زرین معدن آسیا، باما و ذوب روی بافق نقش محوری در این زنجیره دارند.
در بخش سرب نیز واحدهای ذوب و بازیافت باتریهای فرسوده سهم قابلتوجهی از تولید را تأمین میکنند و بخش بزرگی از سرب کشور از چرخه بازیافت بهدست میآید. این ویژگی، صنعت سرب ایران را از منظر اقتصاد چرخشی در موقعیت خاصی قرار داده است. برخی واحدها نیز به تولید ورق روی، آلیاژهای خاص و محصولات مورد نیاز صنایع گالوانیزه و فولاد مشغول هستند.
مصرف داخلی و کاربردهای صنعتی
روی در ایران عمدتاً در صنعت گالوانیزه فولاد مصرف میشود. ورقهای گالوانیزه، سازههای فلزی، لوله و پروفیل، دکلهای انتقال نیرو، صنایع خودروسازی و تجهیزات مخابراتی از مصرفکنندگان اصلی این فلز هستند. علاوه بر این، روی در تولید اکسید روی، پودر روی، صنایع لاستیکسازی، دارویی و برخی انواع باتری کاربرد دارد.
سرب بیشتر در باتریهای سربی–اسیدی مورد استفاده خودروها، موتورسیکلتها، سیستمهای UPS و سامانههای خورشیدی مصرف میشود. کاربردهای دیگر سرب شامل آلیاژسازی، صنایع حفاظتی در برابر تشعشعات، لحیمکاری و برخی مصارف نظامی است. رشد جمعیت، توسعه حملونقل و گسترش شبکه انرژی موجب شده بخش مهمی از تولید سرب و روی کشور در بازار داخلی جذب شود.
صادرات و بازارهای هدف
ایران طی سالهای گذشته یکی از صادرکنندگان مهم شمش روی در منطقه بوده است. کشورهای ترکیه، چین، هند، امارات، کره جنوبی و برخی کشورهای اروپایی از جمله مقاصد صادراتی محصولات روی ایران بهشمار میروند. افزایش ظرفیت شمشسازی و محدودیت نسبی مصرف داخلی، زمینه صادرات پایدار را فراهم کرده است.
در حوزه سرب صادرات بیشتر تحت تأثیر مقررات زیستمحیطی، محدودیتهای حملونقل و سیاستهای مرتبط با بازیافت قرار دارد. با این وجود صادرات شمش و کنسانتره سرب به کشورهای همسایه همچنان انجام میشود. نوسانات قیمت جهانی در بورس فلزات لندن و چالشهای بانکی بینالمللی از عوامل اثرگذار بر حجم صادرات هستند.
چالش انرژی، فناوری و محیطزیست
واحدهای ذوب و فرآوری سرب و روی از مصرفکنندگان عمده گاز و برق محسوب میشوند. محدودیت گاز در فصول سرد و کمبود برق در تابستان موجب کاهش ظرفیت عملی بسیاری از کارخانهها شده و هزینه تولید را افزایش داده است. فرسودگی بخشی از تجهیزات و استفاده محدود از فناوریهای کممصرف نیز راندمان انرژی را پایین آورده و نیاز به سرمایهگذاری جدید را برجسته کرده است.
از منظر زیستمحیطی، تولید پسماندهای سمی، باطلههای معدنی و پسابهای حاوی فلزات سنگین یکی از حساسترین چالشهای این صنعت است. آلودگی خاک و آب در برخی مناطق به دغدغه اجتماعی تبدیل شده و ضرورت ارتقای استانداردها را نشان میدهد. اجرای پروژههای کنترل آلودگی، سدهای باطله استاندارد و پایش مستمر از جمله اقداماتی است که بخشی از شرکتها بهتدریج در دستور کار قرار دادهاند.
عناصر همراه، بازیافت و اقتصاد چرخشی
یکی از مهمترین ظرفیتهای مغفول صنعت سرب و روی ایران، عناصر استراتژیک همراه این ذخایر هستند. نقره، کادمیوم، ژرمانیوم، ایندیوم، آنتیموان و برخی عناصر دیگر در باطلهها و خاکهای کمعیار وجود دارند که در گذشته کمتر مورد توجه بودهاند. رشد قیمت جهانی این عناصر و پیشرفت فناوریهای هیدرومتالورژی و بیولیچینگ، بازیافت آنها را به گزینهای اقتصادی تبدیل کرده است.
اقتصاد چرخشی و تمرکز بر بازیافت، نقشی کلیدی در آینده معدنکاری ایران دارد. بازیافت باتریهای فرسوده، استفاده مجدد از باطلههای قدیمی و استخراج عناصر کمیاب میتواند علاوه بر کاهش آسیبهای زیستمحیطی، ارزش افزوده قابلتوجهی ایجاد کرده و وابستگی کشور به واردات فلزات استراتژیک را کاهش دهد.
جمعبندی و چشمانداز آینده
در گزارش بالا دیدیم که صنعت سرب و روی ایران ترکیبی از ظرفیتهای غنی معدنی، تجربه تاریخی، زیرساخت صنعتی و نیروی انسانی متخصص را در اختیار دارد. بهرهبرداری گسترده از معدن مهدیآباد، توسعه فناوریهای فرآوری سولفیدی، ارتقای بهرهوری انرژی و تمرکز بر عناصر همراه میتواند این صنعت را به یکی از مزیتهای پایدار اقتصاد معدنی کشور تبدیل کند.
در خصوص چشمانداز آینده این صنعت نیز میتوان گفت حرکت بهسمت استانداردهای جهانی، تقویت اقتصاد چرخشی و کاهش خامفروشی، مسیر پیش روی صنعت سرب و روی ایران را بهسمت ارزشآفرینی بیشتر و نقشآفرینی پررنگتر در اقتصاد ملی هدایت خواهد کرد.
