ردپای اورانیوم در صادرات کبالت کنگو به چین

احسان رنجبران_ پایگاه خبری «معدن نامه»: تحقیقات مشترک Lighthouse Reports، فایننشال تایمز و لوموند، از احتمال انتقال مقادیر قابل‌توجهی اورانیوم از جمهوری دموکراتیک کنگو به چین در قالب محموله‌های هیدروکسید کبالت خبر می‌دهد. این موضوع علاوه بر ابعاد ایمنی و هسته‌ای، پرسش‌های مهمی را درباره نظارت بر زنجیره تأمین مواد معدنی حیاتی و کنترل عناصر همراه در صادرات معدنی مطرح کرده است.

بر اساس این تحقیقات که به یک یادداشت محرمانه آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در سال ۲۰۲۴ نیز استناد می‌کند، اورانیوم در بخش قابل‌توجهی از سنگ‌های کبالت منطقه کاتانگا در جنوب شرقی جمهوری دموکراتیک کنگو وجود دارد و ممکن است این عنصر همراه با کبالت، عملاً از کشور خارج شده باشد.

کاتانگا بخشی از کمربند مس و کبالت آفریقاست و طی سال‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین مناطق تولید کبالت جهان تبدیل شده است. کبالت یکی از مواد معدنی حیاتی مورد استفاده در باتری‌های لیتیوم‌یون و برخی آلیاژهای مورد استفاده در صنایع پیشرفته و هوافضا محسوب می‌شود.

اورانیوم عنصر همراه پنهان در زنجیره کبالت

بررسی‌های انجام‌شده نشان می‌دهد حضور اورانیوم در کانسنگ‌های منطقه موضوع جدیدی نیست. کاتانگا همچنین به دلیل معدن اورانیوم شینکولوبوه شناخته می‌شود که بخش قابل‌توجهی از اورانیوم مورد استفاده در پروژه منهتن (ساخت بمب اتمی آمریکا در جنگ جهانی دوم) از آن تأمین شد.

مقام‌های کنگویی نیز نسبت به امکان همراهی اورانیوم با صادرات کبالت هشدار داده‌اند. استیو موانزا رئیس آژانس انرژی هسته‌ای جمهوری دموکراتیک کنگو به فایننشال تایمز گفته است که استخراج اورانیوم از سنگ کبالت صادرشده به چین از نظر فنی ممکن و حتی «محتمل» است، هرچند تاکنون مدرک مستقیمی برای اثبات این موضوع ارائه نشده است.

این مقام همچنین اعلام کرده که نهاد متبوعش برای نصب تجهیزات سنجش رادیواکتیویته در کامیون‌های عبوری از مرز کنگو به زامبیا درخواست تأمین مالی کرده است که این اقدام نشان می‌دهد کنترل عناصر همراه در صادرات معدنی این منطقه همچنان با خلأهایی مواجه است.

احتمال صادرات تا ۵ هزار تن اورانیوم

یکی از مهم‌ترین بخش‌های این پرونده به برآورد میزان احتمالی اورانیوم منتقل‌شده به چین بازمی‌گردد.

پژوهشگران با استفاده از داده‌های مربوط به غلظت اورانیوم در سنگ‌های کاتانگا، اطلاعات تولید معادن و نمونه‌های زمین‌شناسی موجود در آفریقا موزه بلژیک، میزان اورانیوم احتمالی صادرشده از جمهوری دموکراتیک کنگو به چین در قالب محموله‌های هیدروکسید کبالت را بین ۲ هزار تا ۵ هزار تن در فاصله سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۴ برآورد کرده‌اند.

این برآورد در مقاله‌ای که ۳۰ ژوئیه در نشریه علمی Nature Communications منتشر شده، مطرح شده است.

بر اساس این محاسبات حتی برآورد حداقلی ۲ هزار تن اورانیوم نیز از نظر تئوریک برای تأمین سوخت یک راکتور هسته‌ای یک گیگاواتی برای دست‌کم یک دهه کافی خواهد بود.

با این حال تحقیقات انجام‌شده مشخص نکرده است که آیا اورانیوم موجود در این محموله‌ها در چین از کبالت جدا شده یا مورد استفاده قرار گرفته است یا خیر.

تمرکز تحقیقات بر یک معدن چینی

یکی از مهم‌ترین نقاط مورد بررسی در این تحقیق، معدن Tenke Fungurume Mining (TFM) در کنگو است که یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان کبالت این کشور محسوب می‌شود.

این معدن تا سال ۲۰۱۶ در اختیار شرکت آمریکایی Freeport-McMoRan بود و سپس توسط گروه چینی CMOC خریداری شد.

اسناد داخلی بررسی‌شده توسط تیم تحقیقاتی، وجود نمونه‌های کبالت با غلظت بالای اورانیوم را نشان می‌دهد. بر اساس این اسناد در دسامبر ۲۰۱۶ غلظت اورانیوم در یکی از نمونه‌ها به ۱۱۰۰ قسمت در میلیون (ppm) رسیده بود که این رقم بنا بر ادعای محققان حدود ۱۵ برابر حد صادراتی مورد استناد آن‌هاست.

اسناد دیگری نیز از باقی‌ماندن مقادیر قابل‌توجه اورانیوم در کبالت تولیدشده در TFM در ژوئن ۲۰۲۱ حکایت دارد.

محققان می‌گویند روش‌های فنی شناخته‌شده‌ای برای جداسازی اورانیوم از محصولات کبالت وجود دارد، اما مشخص نیست این فرآیند در تمام موارد مورد استفاده قرار گرفته باشد.

CMOC: صادرات مطابق استانداردها بوده است

گروه چینی CMOC یافته‌های این تحقیق را به‌طور کامل رد کرده است.

این شرکت اعلام کرده که هیدروکسید کبالت تولیدی فعلی TFM با قوانین جمهوری دموکراتیک کنگو و استانداردهای بین‌المللی مورد استفاده مشتریان مطابقت دارد و هیچ مورد ثبت‌شده‌ای از عبور از حدود مجاز یا نقض مقررات تجاری وجود ندارد.

CMOC همچنین اعلام کرده که منبع داده‌های تاریخی مورد استفاده در تحقیقات را نمی‌شناسد و سطح اورانیوم موجود در محصولات زیر آستانه‌های مربوطه بوده است، بنابراین نیازی به فرآیند جداگانه برای حذف اورانیوم وجود نداشته است.

این شرکت همچنین انجام هرگونه جداسازی یا استخراج اورانیوم در کنگو یا چین را رد کرده است.

یکی از اختلافات اصلی نیز به حد مجاز اورانیوم بازمی‌گردد. محققان در تحقیقات خود به سقف ۷۵ ppm استناد کرده‌اند، در حالی که CMOC می‌گوید بسته به استاندارد مورد استفاده، حدودی تا ۱۰۰ ppm نیز مطرح است.

مسئله‌ای فراتر از یک معدن

این پرونده بار دیگر مسئله مهم عناصر همراه در مواد معدنی صادراتی را برجسته کرده است.

در بسیاری از کانسارهای معدنی، ماده معدنی اصلی به‌تنهایی استخراج نمی‌شود و عناصر دیگری نیز همراه آن حضور دارند. در کمربند مس و کبالت کنگو و زامبیا نیز به گفته کارشناسان حضور همزمان مس، کبالت و اورانیوم پدیده‌ای شناخته‌شده است.

از این نظر مسئله فقط به یک معدن یا یک شرکت محدود نمی‌شود بلکه به توان کشورها برای شناسایی، اندازه‌گیری، جداسازی و ردیابی عناصر همراه در زنجیره صادرات مواد معدنی بازمی‌گردد.

اهمیت این موضوع زمانی بیشتر می‌شود که عنصر همراه برخلاف فلز اصلی، دارای کاربردهای راهبردی یا حساس باشد. اورانیوم نمونه‌ای از چنین عناصری است که علاوه بر ارزش اقتصادی، تحت مقررات و ملاحظات ویژه ایمنی و امنیت هسته‌ای قرار دارد.

تحقیقات همچنین نشان داده است که یک پالایشگاه در شهر کوکولا در فنلاند نیز موادی از کنگو دریافت کرده که حاوی اورانیوم بوده‌اند. این موضوع نشان می‌دهد مسئله احتمالی عناصر همراه می‌تواند در مراحل مختلف زنجیره جهانی فرآوری مواد معدنی خود را نشان دهد.

زنجیره کبالت زیر ذره‌بین

کبالت در سال‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین مواد معدنی استراتژیک جهان تبدیل شده است. افزایش تقاضا برای باتری‌های قابل شارژ و صنایع پیشرفته، اهمیت کنترل زنجیره تأمین این فلز را افزایش داده است.

در چنین شرایطی پرونده کنگو نشان می‌دهد که رقابت بر سر مواد معدنی حیاتی تنها به میزان تولید و قیمت محدود نیست. شفافیت منشأ مواد، ترکیب شیمیایی محموله‌ها، کنترل عناصر همراه، استانداردهای صادراتی و قابلیت ردیابی مواد معدنی نیز به بخش مهمی از رقابت در بازار جهانی تبدیل شده‌اند.

اگرچه تحقیقات اخیر هنوز وجود استخراج یا استفاده عمدی از اورانیوم توسط شرکت‌های چینی را اثبات نکرده است اما طرح این ادعاها می‌تواند فشار بیشتری بر تولیدکنندگان، خریداران و دولت‌های فعال در زنجیره کبالت برای ایجاد سازوکارهای دقیق‌تر پایش و ردیابی وارد کند.

برای کشورهای معدنی نیز یک پیام روشن وجود دارد که در عصر رقابت بر سر مواد معدنی حیاتی، کنترل کیفیت و ترکیب محصول صادراتی دیگر صرفاً یک مسئله تجاری نیست بلکه می‌تواند به موضوعی مرتبط با امنیت، محیط‌زیست و ژئوپلیتیک تبدیل شود.