خاموشی تاریخی صنعت فولاد اوکراین؛ حملات موشکی تولید را متوقف کرد

احسان رنجبران_ پایگاه خبری «معدن نامه»: حملات موشکی اخیر روسیه به مراکز صنعتی اوکراین صنعت فولاد این کشور را وارد یکی از شدیدترین بحران‌های خود از آغاز جنگ کرده است. شرایط به‌گونه‌ای است که سه مجتمع بزرگ فولادسازی که مجموعاً حدود ۹۰ درصد تولید فولاد اوکراین را در اختیار داشتند از مدار تولید خارج شده‌اند و طبق گزارش‌های منتشرشده، صنعت فولاد این کشور در مقطعی طی ماه سپتامبر برای نخستین بار در حدود یک قرن یک هفته کامل حتی یک تن فولاد نیز ذوب نکرده است.

سه مجتمع در قلب بحران

حملات موشکی بالستیک روسیه در اوایل ماه سپتامبر به سه مجتمع اصلی فولاد اوکراین در مناطق زاپوریژیا و دنیپروپتروفسک بخش عمده ظرفیت تولید فولاد کشور را متوقف کرد. این مجموعه‌ها شامل دو واحد متعلق به گروه Metinvest و مجتمع ArcelorMittal Kryvyi Rih هستند. طبق گزارش فایننشال‌تایمز این سه کارخانه بیش از ۹۰ درصد تولید فولاد اوکراین را بر عهده داشتند و توقف آن‌ها عملاً بخش اصلی صنعت فولاد کشور را از کار انداخت.

اولکساندر وودوویز مدیر دفتر مدیرعامل Metinvest درباره شرایط ایجادشده گفته است که اوکراین دیگر عملاً صنعت فولاد ندارد. او همچنین تأکید کرده که زمان لازم برای بازسازی تجهیزات مشخص نیست و تعمیرات ممکن است از چند روز و چند هفته تا چند ماه یا حتی چند سال طول بکشد. سه مجتمع متوقف‌شده بیش از ۱۵ هزار نفر نیروی انسانی دارند و توقف آن‌ها می‌تواند درآمدهای مالیاتی دولت اوکراین را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

کوره‌های بلند هدف اصلی حملات هستند

بخش مهم خسارت واردشده به صنعت فولاد اوکراین متوجه کوره‌های بلند و تجهیزات مرتبط با تولید چدن است. این تجهیزات بخش پایه زنجیره فولادسازی یکپارچه را تشکیل می‌دهند و آسیب به آن‌ها امکان تولید چدن خام و در ادامه فولاد را مختل می‌کند.

گزارش Kyiv Independent می‌گوید حملات اخیر تجهیزات حیاتی از جمله کوره‌های بلند را هدف قرار داده‌اند و در نتیجه سه شرکت بزرگ فولادی اوکراین یعنی Metinvest، Interpipe و ArcelorMittal Kryvyi Rih تولید فولاد خود را متوقف کرده‌اند. این گزارش خسارت حملات اخیر به فولادسازان را بر اساس برآورد رئیس انجمن صنعت متالورژی اوکراین نزدیک به ۱۰۰ میلیون دلار اعلام کرده است.

کارخانه Zaporizhstal نیز در ماه آگوست و سپتامبر چندین بار هدف حملات موشکی قرار گرفت. در حمله ۱۱ آگوست فعالیت کارخانه متوقف شد و در حملات بعدی، تجهیزات تولیدی و زیرساخت ریلی آن آسیب دید. طبق اعلام Metinvest مجموعاً ۱۷ موشک بالستیک از ماه آگوست تا ۱۷ سپتامبر به سمت این مجتمع شلیک شده بود.

تعطیلی یک مجتمع یکپارچه  ArcelorMittal

در میان این واحدها، وضعیت ArcelorMittal Kryvyi Rih شرایط ویژه‌ای دارد. این مجتمع یکی از بزرگ‌ترین مجموعه‌های یکپارچه معدن سنگ ‌آهن و فولاد اوکراین است و از معادن سنگ‌ آهن تا واحدهای تولید چدن، فولاد و محصولات نوردی را در زنجیره خود دارد.

ArcelorMittal در ۲۵ سپتامبر اعلام کرد که پس از چهار حمله موشکی طی پنج هفته دیگر قادر نیست فعالیت این مجتمع را به شکل ایمن و پایدار از سر بگیرد. آخرین حمله ۲۱ سپتامبر انجام شد و در مجموع این چهار حمله پنج کشته و ۱۷ زخمی برجای گذاشت که یکی از مجروحان همچنان در وضعیت وخیم قرار دارد.

این شرکت اعلام کرده است که فعلاً زیرساخت و تجهیزات مجتمع را حفظ خواهد کرد تا در صورت فراهم‌شدن شرایط، امکان بازگشت به تولید در آینده وجود داشته باشد. ArcelorMittal همچنین انتظار دارد حدود یک میلیارد دلار هزینه کاهش ارزش غیرنقدی برای دارایی‌های این واحد ثبت کند. این شرکت از آغاز جنگ بیش از ۷۰۰ میلیون دلار برای حفظ فعالیت واحد اوکراینی خود اختصاص داده است.

گزارش سالانه ArcelorMittal نشان می‌دهد تولید سنگ ‌آهن معادن روباز این مجموعه در سال ۲۰۲۵ حدود ۷۳ درصد حداکثر ظرفیت بوده است و معدن زیرزمینی نیز به دلیل کاهش تقاضا برای سنگ‌ آهن مناسب زینترینگ، عمدتاً در وضعیت غیرفعال قرار داشته است. در نتیجه توقف فولادسازی، مسئله اصلی فقط از دست رفتن تولید محصول نهایی نیست و بخش معدن و مواد اولیه این زنجیره نیز تحت فشار قرار می‌گیرد.

تولید فولاد اوکراین به صفر رسید

شدت اختلال به اندازه‌ای بوده است که طبق گزارش IntelliNews، صنعت فولاد اوکراین در سپتامبر یک هفته کامل هیچ فولادی ذوب نکرد. این رسانه این شرایط را نخستین توقف کامل صنعت فولاد اوکراین در ۱۰۰ سال گذشته توصیف کرده است.

این اتفاق در شرایطی رخ داده که صنعت فولاد اوکراین پیش از حمله روسیه یکی از پایه‌های اصلی اقتصاد صادرات‌محور این کشور بود. در سال ۲۰۲۱ پیش از آغاز تهاجم تمام‌عیار روسیه تولید فولاد اوکراین به‌مراتب بیشتر از سطح فعلی بود و محصولات فولادی و فلزی سهم قابل‌توجهی از صادرات کشور را تشکیل می‌دادند.

جنگ پیش‌ازاین نیز بخش بزرگی از ظرفیت فولادسازی اوکراین را از بین برده بود. تخریب و از دست رفتن مجتمع‌های Azovstal و کارخانه ایلیچ در ماریوپول در سال ۲۰۲۲ حدود ۴۰ درصد ظرفیت تولید فولاد اوکراین را حذف کرد. اکنون حملات به ظرفیت باقی‌مانده، فشار جدیدی بر صنعتی وارد کرده که هنوز از خسارت‌های قبلی خارج نشده است.

سقوط تولید و صادرات

بحران تولید در آمارهای ماهانه نیز نمایان شده است. بر اساس گزارش IntelliNews تولید فولاد اوکراین در آگوست ۲۰۲۶ با افت ۵۷.۳ درصدی نسبت به مدت مشابه سال قبل به ۲۷۷ هزار تن رسید. تولید چدن نیز با کاهش ۶۵.۶ درصدی به ۲۵۷.۱ هزار تن سقوط کرد.

در بخش صادرات نیز فشار افزایش یافته است. گزارش‌های منتشرشده از بازار فولاد نشان می‌دهد صادرات چدن اوکراین در آگوست به تنها ۳۴ تن کاهش یافته است، درحالی‌که این رقم در ژوئیه ۵۱ هزار و ۵۳۰ تن و در آگوست سال قبل حدود ۱۹۶ هزار و ۸۹۰ تن بود. صادرات محصولات نیمه‌نهایی فولاد کربنی نیز به حدود ۲۶ هزار تن رسید و نسبت به ماه قبل بیش از ۷۰ درصد کاهش یافت.

این ارقام نشان می‌دهد اختلال در صنعت فولاد تنها به کاهش ظرفیت تولید محدود نمانده و به مرحله تجارت خارجی نیز سرایت کرده است. از دست رفتن امکان تولید، محدودیت‌های لجستیکی و افزایش هزینه حمل توان شرکت‌ها برای حفظ جریان صادرات را کاهش داده است.

سنگ ‌آهن هم از بحران فولاد جدا نیست

یکی از مهم‌ترین پیامدهای توقف فولادسازی، اثر آن بر بخش معدن است. بسیاری از معادن سنگ ‌آهن اوکراین به‌صورت یکپارچه با مجتمع‌های فولادسازی فعالیت می‌کنند و تولید آن‌ها به ظرفیت واحدهای پایین‌دست و امکان صادرات وابسته است.

گزارش Kyiv Independent تأکید می‌کند که بازگشایی مسیر دریایی دریای سیاه می‌تواند برای این بخش اهمیت زیادی داشته باشد زیرا حتی در شرایطی که کارخانه‌های فولادسازی امکان بازگشت فوری به تولید را نداشته باشند، صادرات سنگ ‌آهن می‌تواند بخشی از جریان نقدینگی شرکت‌ها را حفظ کند. اختلال در بنادر دریای سیاه نیز موجب شده صادرات و واردات مواد اولیه با دشواری بیشتری انجام شود.

این مسئله برای زنجیره معدن و فولاد اوکراین اهمیت ویژه‌ای دارد زیرا تولید سنگ ‌آهن بدون امکان انتقال اقتصادی آن به بازارهای خارجی یا مصرف داخلی، با محدودیت انباشت محصول مواجه می‌شود. در نتیجه بحران فولاد می‌تواند به بخش‌های بالادست زنجیره و فعالیت معادن نیز منتقل شود.

هزینه لجستیک و فشار دوم بر فولاد

حملات موشکی تنها عامل بحران نیستند. فولادسازان اوکراینی هم‌زمان با افزایش هزینه‌های لجستیک، محدودیت مسیرهای دریایی، تغییر شرایط تجارت با اتحادیه اروپا و فشارهای مرتبط با سیاست‌های کربنی اروپا روبه‌رو هستند.

طبق گزارش Kyiv Independent برخی شرکت‌ها برای انتقال مواد اولیه از مسیرهای ریلی یا بنادر لهستان و رومانی باید حدود ۵۰ تا ۶۰ درصد بیشتر از مسیرهای عادی هزینه پرداخت کنند. شرکت‌هایی که هم‌زمان با توقف تولید ده‌ها میلیون دلار در ماه زیان می‌کنند توان تحمل چنین هزینه‌ای را ندارند.

به همین دلیل بازگشت مسیرهای دریایی دریای سیاه به یکی از اصلی‌ترین مطالبات صنعت تبدیل شده است. بر اساس گزارش Kyiv Independent ۵۱ کشور در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل در ۲۳ سپتامبر از موضع اوکراین درباره احیای مسیر تجارت دریایی دریای سیاه حمایت کردند.

درخواست برای نجات صنعت

صنعت فولاد اوکراین اکنون علاوه بر تعمیر تجهیزات به منابع مالی برای حفظ نیروی انسانی و بازسازی زیرساخت نیاز دارد. فعالان این بخش خواستار حمایت بیشتر دولت و نهادهای بین‌المللی شده‌اند و پیشنهادهایی برای ایجاد سازوکار مالی ویژه از جمله صندوق حمایت از صنعت فولاد مطرح شده است.

رئیس انجمن صنعت متالورژی اوکراین هشدار داده است که بدون حمایت بیشتر، شرکت‌ها ممکن است مجبور شوند تولید را تا پایان جنگ متوقف کنند و البته زمان پایان این جنگ مشخص نیست. حتی در صورت فراهم‌شدن منابع مالی، بازگرداندن ظرفیت تولید به مدار به ماه‌ها زمان و ده‌ها میلیون دلار سرمایه نیاز خواهد داشت و ادامه حملات می‌تواند روند بازسازی را دوباره متوقف کند.

صنعتی که با جنگ کوچک‌تر شد

آنچه اکنون در صنعت فولاد اوکراین رخ داده حاصل یک شوک منفرد نیست. این صنعت از سال ۲۰۲۲ با از دست دادن ظرفیت‌های ماریوپول، محدودیت انرژی و مواد اولیه مشکلات صادراتی و اختلال در مسیرهای حمل‌ونقل مواجه بوده است. حملات ماه‌های اخیر اکنون به بخش بزرگی از ظرفیت باقی‌مانده فولادسازی رسیده‌اند.

ArcelorMittal Kryvyi Rih تنها یک نمونه از این بحران است. تعطیلی این مجتمع، توقف Zaporizhstal و آسیب به سایر واحدهای Metinvest و Interpipe نشان می‌دهد زنجیره معدن تا فولاد اوکراین با یک اختلال هم‌زمان در استخراج، فرآوری، ذوب، نورد، حمل‌ونقل و صادرات روبه‌رو شده است. برای کشوری که صنعت فولاد و معدن آن بخش مهمی از صادرات و اشتغال صنعتی را تأمین می‌کند، بازگشت این زنجیره به مدار تولید تنها به تعمیر چند کارخانه محدود نخواهد بود و به امنیت زیرساخت، مسیرهای صادراتی، تأمین مالی و امکان تداوم فعالیت صنعتی وابسته است.