ترکیه در مسیر منابع آفریقا: از معادن طلا و اورانیوم تا نفت و گاز
ترکیه تلاش میکند در شرایطی که رقابت جهانی برای دسترسی به منابع معدنی و انرژی آفریقا شدت گرفته است، با ترکیبی از قراردادهای معدنی، پروژههای اکتشاف نفت و گاز و سرمایهگذاریهای زیرساختی، سهم خود را از ثروت زیرزمینی این قاره افزایش دهد. از معادن طلا و اورانیوم نیجر و سودان تا ذخایر هیدروکربنی سومالی، لیبی، نیجریه و آنگولا، آنکارا در حال ساخت شبکهای اقتصادی است که در نهایت با حضورهای امنیتی و نظامی پشتیبانی میشود.
احسان رنجبران_ پایگاه خبری «معدن نامه»: قاره آفریقا در سالهای اخیر به یکی از مهمترین میدانهای رقابت بر سر منابع طبیعی جهان تبدیل شده است. این سرزمین ذخایر عظیمی از مس، طلا، الماس، اورانیوم، نفت، گاز و مواد معدنی حیاتی را در خود جای داده و همزمان به دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی، مسیرهای حیاتی تجارت جهانی مانند کانال سوئز، بابالمندب و اقیانوس هند را در اختیار دارد. در این میان ترکیه تلاش کرده است با ترکیب دیپلماسی اقتصادی، قراردادهای معدنی و انرژی و در نهایت همکاریهای امنیتی، سهم بیشتری از فرصتهای اقتصادی این قاره به دست آورد.
سیاست «گشایش بهسوی آفریقا» که آنکارا از اواخر دهه ۱۹۹۰ آغاز کرد، در دو دهه گذشته به یکی از محورهای اصلی سیاست خارجی ترکیه تبدیل شده است. تعداد سفارتخانههای ترکیه در کشورهای آفریقایی از ۱۲ مورد در سال ۲۰۰۲ به بیش از ۵۰ سفارتخانه رسیده و شرکتها و نهادهای ترکیهای در حوزههای مختلف از ساختوساز و حملونقل تا انرژی و معدن فعال شدهاند.
ترکیه در بخش معدن و انرژی روی کشورهایی تمرکز کرده که دارای ذخایر غنی اما زیرساختهای محدود هستند و به دنبال سرمایهگذاری خارجی برای توسعه بخش معدن و انرژی خود هستند.
رقابت برای دسترسی به منابع معدنی آفریقا
یکی از حوزههای اصلی حضور ترکیه در آفریقا بخش معدن است. آنکارا طی سالهای اخیر توافقهای متعددی در زمینه اکتشاف و بهرهبرداری از منابع معدنی با کشورهای مختلف امضا کرده است.
نیجر یکی از مهمترین نمونههاست. این کشور در کنار ذخایر قابل توجه اورانیوم، منابع طلای قابل توجهی نیز دارد. پس از کودتای نظامی سال ۲۰۲۳ و کاهش حضور برخی کشورهای غربی در نیجر، ترکیه تلاش کرد روابط اقتصادی خود با این کشور را توسعه دهد.
در ژوئیه ۲۰۲۴ یک هیئت بلندپایه ترکیهای به نیجر سفر کرد و در اکتبر همان سال توافق همکاری معدنی میان دو کشور امضا شد. هدف اصلی این همکاریها افزایش نقش شرکتهای ترکیهای در اکتشاف و استخراج منابع معدنی نیجر عنوان شده است.
سودان نیز در سیاست معدنی ترکیه اهمیت دارد. دو کشور در سال ۲۰۱۸ توافقنامهای برای اکتشاف و بهرهبرداری از طلا و فلزات مرتبط امضا کردند. سودان یکی از کشورهای دارای ذخایر مهم طلا در آفریقاست و بخش معدن آن طی سالهای اخیر به یکی از حوزههای مهم رقابت کشورهای خارجی تبدیل شده است.
ترکیه همچنین توافقهای معدنی با کشورهایی مانند مراکش، جیبوتی و نیجریه دنبال کرده است که این کشورها علاوه بر مواد معدنی، ظرفیتهای قابل توجهی نیز در حوزه انرژی دارند.
نفت و گاز: محور دیگر حضور ترکیه در آفریقا
در کنار معدن، انرژی یکی از ستونهای اصلی راهبرد آفریقایی ترکیه است. آنکارا در تلاش است دسترسی خود را به منابع نفت و گاز این قاره بهخصوص در کشورهایی که دارای ذخایر هیدروکربنی بوده اما نیازمند سرمایهگذاری و فناوری هستند، افزایش دهد.
سومالی میدان جدید انرژی ترکیه
سومالی به یکی از مهمترین نمونههای حضور ترکیه در بخش انرژی تبدیل شده است. این کشور در موقعیتی راهبردی در شاخ آفریقا قرار دارد و سواحل آن در نزدیکی یکی از مهمترین مسیرهای انتقال انرژی و تجارت جهانی یعنی خلیج عدن واقع شده است.
بر اساس توافق همکاری دفاعی و اقتصادی میان دو کشور در سال ۲۰۲۴ ترکیه علاوه بر مشارکت در حفاظت از آبهای سرزمینی سومالی، امکان مشارکت در توسعه منابع دریایی این کشور را نیز به دست آورد.
پس از آن توافق اکتشاف و تولید هیدروکربن میان دو کشور امضا شد و کشتی تحقیقاتی «اوروج رییس» مطالعات لرزهنگاری سهبعدی را در سه بلوک دریایی با مجموع مساحت ۱۵ هزار کیلومتر مربع آغاز کرد.
هدف ترکیه کشف ذخایر نفت و گاز فراساحلی سومالی و تبدیل این کشور به یکی از حوزههای جدید فعالیت شرکتهای انرژی ترکیه است.
کشتی حفاری ترکیهای «چاغریبیگ» نیز از آوریل گذشته عملیات حفاری در سواحل سومالی را آغاز کرده است.
لیبی و انرژی در قلب رقابت مدیترانه شرقی
لیبی یکی دیگر از کشورهای کلیدی در راهبرد انرژی ترکیه در آفریقاست. این کشور دارای یکی از بزرگترین ذخایر نفت جهان است و موقعیت آن در دریای مدیترانه، اهمیت ژئوپلیتیکی ویژهای دارد.
توافق تعیین مناطق صلاحیت دریایی میان ترکیه و دولت طرابلس در سال ۲۰۱۹ تنها یک توافق سیاسی نبود بلکه بخشی از رقابت گستردهتر بر سر منابع انرژی مدیترانه شرقی محسوب میشود.
ترکیه پس از ورود نظامی به بحران لیبی در سالهای ۲۰۱۹ و ۲۰۲۰ تلاش کرد حضور خود را به حوزههای اقتصادی و انرژی نیز گسترش دهد. در همین چهارچوب شرکت نفت ترکیه (TPAO) مجوزهایی برای فعالیت در برخی میدانهای نفتی خشکی و دریایی لیبی دریافت کرد.
نیجریه و آنگولا: نگاه ترکیه به تولیدکنندگان بزرگ نفت
ترکیه همچنین روابط انرژی خود را با کشورهای بزرگ تولیدکننده نفت در غرب و جنوب آفریقا توسعه داده است.
در نیجریه کشوری که حدود ۳ درصد ذخایر نفت جهان را در اختیار دارد، توافقهایی در حوزه بهرهوری انرژی، انرژیهای تجدیدپذیر، هیدروکربن و معدن میان دو کشور امضا شده است.
ترکیه در سال ۲۰۲۱ نیز در آنگولا توافق همکاری در حوزه هیدروکربن و معدن را امضا کرد. آنگولا حدود ۱۳ میلیارد بشکه ذخیره نفت دارد و یکی از بازیگران مهم نفتی آفریقا محسوب میشود.
از معدن و انرژی تا حضور نظامی
گسترش فعالیتهای اقتصادی ترکیه در آفریقا همزمان با افزایش حضور امنیتی و نظامی این کشور دنبال شده است. آنکارا در برخی کشورهای هدف بهویژه سومالی و لیبی همکاریهای نظامی را بهعنوان بخشی از راهبرد نفوذ منطقهای خود توسعه داده است.
ترکیه در موگادیشوی سومالی بزرگترین پایگاه نظامی خارجی خود را با نام TURKSOM ایجاد کرده و از سال ۲۰۱۷ آموزش نیروهای نظامی سومالی را بر عهده دارد. همچنین بر اساس توافق سال ۲۰۲۴، مسئولیت حفاظت از آبهای سرزمینی سومالی برای یک دوره ۱۰ ساله به ترکیه واگذار شد.
ترکیه در لیبی نیز با حمایت نظامی از دولت طرابلس، نقش مهمی در معادلات امنیتی این کشور پیدا کرد و این حضور همزمان با رقابت بر سر منابع انرژی مدیترانه شرقی اهمیت بیشتری یافت.
در منطقه ساحل آفریقا نیز ترکیه روابط دفاعی خود را با کشورهایی مانند چاد توسعه داده و صادرات تجهیزات نظامی از جمله پهپادهای ساخت ترکیه به بخشی از این همکاریها تبدیل شده است.
پایان بازی: رقابت بر سر منابع آینده
حرکت ترکیه بهسوی آفریقا نشان میدهد که رقابت بر سر منابع طبیعی دیگر تنها میان قدرتهای سنتی مانند آمریکا، چین و اروپا نیست. کشورهای منطقهای مانند ترکیه نیز تلاش میکنند با ترکیب سرمایهگذاری، فناوری، دیپلماسی و همکاری امنیتی، جایگاهی در زنجیره ارزش منابع آفریقا به دست آورند.
برای آنکارا معدن، نفت و گاز تنها فرصتهای اقتصادی نیستند بلکه ابزارهایی برای افزایش نفوذ ژئوپلیتیکی در قارهای هستند که در دهههای آینده نقش تعیینکنندهای در تأمین مواد خام جهان بهویژه مواد معدنی حیاتی مورد نیاز گذار انرژی خواهد داشت.
