نسخه تازه برای بحران آب معادن؛ از تصفیه پساب تا بازگشت دوباره به چرخه تولید
به گزارش پایگاه خبری «معدن نامه»، بر اساس آمار مرکز آمار ایران در سال ۱۴۰۳، تنها ۶.۳ درصد معادن در حال بهره‌برداری کشور، معادل ۴۲۳ معدن، دارای فاضلاب بوده‌اند و از این تعداد حدود ۵۵ درصد سیستم تصفیه داشته‌اند. همچنین حدود ۲۴ درصد موارد دفع فاضلاب در رودخانه‌ها و اراضی کشاورزی گزارش شده است.
با این حال، تحلیل این آمار نیازمند تفکیک میان فاضلاب بهداشتی، پساب فرآیندی و زه‌آب معدنی است؛ چراکه نوع و میزان آلایندگی آنها متفاوت است. نوع ماده معدنی و مقیاس معدن نیز در انتخاب روش مدیریت پساب اهمیت دارد. نمی‌توان برای یک معدن کوچک سنگ تزئینی و یک معدن بزرگ سرب و روی، نسخه واحدی در نظر گرفت. از آنجا که بیش از ۸۰ درصد معادن کشور کوچک هستند و بسیاری از آنها در مناطق دورافتاده فعالیت می‌کنند، هزینه ایجاد تصفیه‌خانه، مخازن، خطوط انتقال و تجهیزات بازچرخانی می‌تواند مانعی جدی باشد. با این حال، این هزینه‌ها نباید بهانه‌ای برای ورود پساب آلوده به منابع آب و خاک باشد؛ چراکه هزینه‌های ناشی از آلودگی و احیای منابع طبیعی در بلندمدت بسیار بیشتر خواهد بود.
راهکار، حرکت از تصفیه صرف به سمت بازچرخانی آب است. در معادن بزرگ می‌توان با طراحی مدار مناسب آب، استفاده از تصفیه‌خانه‌های صنعتی و پایش مستمر، بخش قابل‌توجهی از آب فرآیند را دوباره به چرخه تولید بازگرداند. برای معادن کوچک نیز می‌توان متناسب با شرایط، از سامانه‌های ساده‌تر و کم‌هزینه‌تر استفاده کرد.
از سوی دیگر، ایران از نظر قوانین زیست‌محیطی با خلأ جدی مواجه نیست و چالش اصلی، بیشتر در اجرای مقررات، پایش مستمر و هماهنگی میان دستگاه‌های متولی است. در کنار نظارت و برخورد با تخلفات، ارائه تسهیلات کم‌بهره، مشوق‌های مالیاتی و حتی ایجاد تصفیه‌خانه‌های مشترک میان معادن نزدیک به یکدیگر می‌تواند سرمایه‌گذاری در این حوزه را تسهیل کند. در نهایت، مدیریت پساب باید از مرحله طراحی معدن وارد مدل اقتصادی پروژه شود. اگر آب تصفیه‌شده دوباره به چرخه تولید بازگردد، پساب از یک هزینه زیست‌محیطی به یک منبع قابل‌استفاده و بخشی از اقتصاد معدن تبدیل خواهد شد.
