چالش جدید چین؛ ژاپن استخراج عناصر نادر از اقیانوس را کلید زد
به گزارش پایگاه خبری «معدن نامه»، رقابت جهانی برای دسترسی به مواد معدنی حیاتی، این بار از معادن خشکی فراتر رفته و به اعماق اقیانوس‌ها رسیده است. ژاپن با تمرکز بر ذخایر گل‌ولای غنی از عناصر نادر در اطراف جزیره مینامی‌توری در اقیانوس آرام، پروژه‌ای را دنبال می‌کند که هدف آن کاهش وابستگی به واردات این مواد راهبردی و تقویت امنیت زنجیره تأمین صنایع پیشرفته این کشور است.
اهمیت این پروژه به نقش عناصر نادر خاکی در صنایع راهبردی بازمی‌گردد. این عناصر در تولید خودروهای برقی، توربین‌های بادی، تجهیزات نیمه‌هادی، آهنرباهای دائمی و فناوری‌های دفاعی کاربرد دارند و در سال‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین محورهای رقابت ژئوپلیتیکی میان قدرت‌های اقتصادی تبدیل شده‌اند. در چنین شرایطی، محدودیت‌های صادراتی چین بر برخی عناصر نادر سنگین و مواد اولیه مورد استفاده در ساخت آهنرباهای دائمی، نگرانی ژاپن درباره امنیت زنجیره تأمین را افزایش داده و توسعه منابع داخلی را به یکی از اولویت‌های راهبردی این کشور تبدیل کرده است.
بر همین اساس، توکیو به جای توسعه معادن متعارف، استخراج از رسوبات اعماق اقیانوس را در دستور کار قرار داده است. این ذخایر در عمق حدود ۶ هزار متری آب قرار دارند و طی میلیون‌ها سال شکل گرفته‌اند. برآورد پژوهشگران دانشگاه توکیو نشان می‌دهد این منطقه می‌تواند حاوی حدود ۱۶ میلیون تن اکسید عناصر نادر باشد، هرچند دولت ژاپن هنوز این رقم را به عنوان برآورد رسمی تأیید نکرده است.
از آزمایش فنی تا رقابت جهانی
این پروژه در فوریه ۲۰۲۶ وارد مرحله‌ای مهم شد؛ زمانی که کشتی تحقیقاتی چیکیو برای نخستین بار موفق شد به‌صورت پیوسته گل‌ولای غنی از عناصر نادر را از عمق حدود ۶ کیلومتری اقیانوس استخراج کند. در این مأموریت حدود ۵۰ تن رسوب به سطح منتقل شد؛ حجمی که اگرچه از نظر تجاری محدود است، اما امکان‌پذیر بودن استخراج مداوم از چنین عمقی را از نظر فنی به اثبات رساند.
ژاپن اکنون توسعه این طرح را در قالب برنامه‌ای سه‌مرحله‌ای دنبال می‌کند. بر اساس این برنامه، در سال ۲۰۲۷ یک آزمایش نیمه‌صنعتی با هدف استخراج روزانه حدود ۳۵۰ تن گل‌ولای انجام خواهد شد. در این مرحله، عملیات اولیه آب‌گیری در جزیره مینامی‌توری انجام می‌شود و سپس مواد برای فرآوری، جداسازی و ذوب به سرزمین اصلی ژاپن منتقل خواهند شد. دولت این کشور همچنین قصد دارد تا سال ۲۰۲۸ ارزیابی جامعی از هزینه‌های استخراج، بازده فرآوری، توجیه اقتصادی و پیامدهای زیست‌محیطی پروژه انجام دهد تا درباره ورود به مرحله تولید تجاری تصمیم‌گیری کند.
با وجود پیشرفت‌های فنی، این پروژه همچنان با چالش‌هایی روبه‌رو است. فرآوری گل‌ولای استخراج‌شده و جداسازی عناصر نادر از آن نیازمند فناوری‌های پیچیده شیمیایی است که هنوز در مقیاس صنعتی برای چنین ذخایری به‌طور کامل آزموده نشده‌اند. در کنار این موضوع، آثار احتمالی استخراج بر اکوسیستم‌های اعماق اقیانوس و انتشار رسوبات معلق در آب نیز از مهم‌ترین دغدغه‌های زیست‌محیطی این طرح به شمار می‌رود.
با این حال، بسیاری از تحلیلگران معتقدند موفقیت این پروژه می‌تواند فراتر از ژاپن، بازار جهانی مواد معدنی حیاتی را نیز تحت تأثیر قرار دهد. اگر استخراج تجاری این ذخایر عملیاتی شود، یکی از بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان عناصر نادر جهان بخشی از نیاز خود را از منابع داخلی تأمین خواهد کرد؛ اتفاقی که می‌تواند از انحصار سنتی چین در بازار عناصر نادر بکاهد و مسیر تازه‌ای برای بهره‌برداری از ذخایر معدنی اعماق اقیانوس ایجاد کند، هرچند انتظار می‌رود تولید تجاری این پروژه پیش از دهه ۲۰۳۰ آغاز نشود.
