ایران و عصر جدید معادن، فرصتی برای جهش غیرنفتی

به گزارش پایگاه خبری «معدن نامه»، یکم خردادماه «روز ملی معدن» تنها یک مناسبت تقویمی برای تبریک به فعالان این حوزه نیست بلکه می‌تواند یادآور ظرفیتی باشد که امکان تبدیل شدن به یکی از مهم‌ترین موتورهای توسعه اقتصادی ایران در دهه‌های آینده را دارد. در شرایطی که اقتصاد جهانی با شتاب به سمت انرژی‌های پاک، خودروهای برقی و توسعه زیرساخت‌ها و فناوری‌های نوین حرکت می‌کند، اهمیت مواد معدنی بیش از هر زمان دیگری افزایش یافته و رقابت کشورها برای کنترل منابع و زنجیره تأمین این مواد وارد مرحله‌ای تازه شده است.

در چنین فضایی ایران با برخورداری از ذخایر گسترده معدنی، از سنگ‌آهن و مس گرفته تا سرب، روی، کرومیت، زغال‌سنگ، طلا و سنگ‌های تزئینی، یکی از کشورهای دارای ظرفیت ممتاز معدنی در منطقه و حتی جهان به‌شمار می‌رود، ظرفیتی که با وجود سال‌ها تأکید بر کاهش وابستگی به نفت، هنوز نتوانسته جایگاه واقعی خود را در اقتصاد ایران پیدا کند.

جهان وارد عصر «ژئوپلیتیک مواد معدنی» شده است

نفت در دهه‌های گذشته مهم‌ترین مؤلفه رقابت اقتصادی و سیاسی کشورها بود، اما امروز مواد معدنی راهبردی به‌تدریج در حال تبدیل شدن به یکی از ارکان اصلی قدرت در اقتصاد جهانی هستند. توسعه خودروهای برقی، انرژی خورشیدی، شبکه‌های انتقال برق، صنایع دیجیتال و حتی زیرساخت‌های مرتبط با هوش مصنوعی، وابستگی جهان به فلزاتی مانند مس، نیکل، لیتیوم و عناصر معدنی مختلف را افزایش داده است.

در این میان فلز مس جایگاهی ویژه پیدا کرده است که از کابل‌های برق و نیروگاه‌ها گرفته تا خودروهای برقی و مراکز داده، در قلب بسیاری از فناوری‌های جدید قرار دارد. سرب و روی نیز همچنان در صنایع زیرساختی، باتری‌ها و تولیدات صنعتی اهمیت بالایی دارند. همین مسئله موجب شده رقابت جهانی بر سر منابع معدنی شدت بگیرد. چین طی سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در معادن جهان انجام داده و بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته نیز به‌دنبال کاهش وابستگی خود به زنجیره تأمین مواد معدنی هستند. در چنین شرایطی کشورهایی که دارای ذخایر معدنی قابل‌توجه هستند می‌توانند نقش مهم‌تری در اقتصاد جهانی ایفا کنند، البته مشروط بر آن‌که بتوانند از ظرفیت‌های خود به‌درستی استفاده کنند.

معدن: پیشران فراموش‌شده اقتصاد ایران

با وجود ظرفیت‌های گسترده، معدن در اقتصاد ایران هنوز سهمی پایین‌تر از توان واقعی خود را دارد. سال‌ها وابستگی به درآمدهای نفتی موجب شده بخش معدن و صنایع معدنی کمتر از ظرفیت موجود مورد توجه قرار گیرند و این در حالی است که بدون شک معدن می‌تواند یکی از مهم‌ترین پایه‌های توسعه غیرنفتی کشور باشد.

اهمیت معدن تنها به استخراج مواد خام محدود نمی‌شود. این بخش نقطه آغاز زنجیره‌ای بزرگ از صنایع، از فولاد و سیمان گرفته تا مس، آلومینیوم، ساختمان، حمل‌ونقل، نیرو، خودرو و صنایع زیرساختی است. در حقیقت بخش بزرگی از فعالیت صنعتی کشور به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم به معدن وابسته است.

در سال‌های اخیر زنجیره فولاد و صنایع معدنی از مهم‌ترین بخش‌های ارزآور ایران بوده‌اند و در شرایط محدودیت‌های نفتی بخشی از بار صادرات غیرنفتی کشور را بر دوش کشیده‌اند. با این حال فعالان این حوزه همچنان از مشکلاتی مانند کمبود انرژی، ضعف زیرساخت‌های حمل‌ونقل، دشواری‌های صادرات، فرسودگی ماشین‌آلات، محدودیت سرمایه‌گذاری و سیاست‌گذاری‌های ناپایدار سخن می‌گویند.

فرصت تاریخی ایران در بازار جهانی مواد معدنی

تحولات جهانی نشان می‌دهد تقاضا برای بسیاری از مواد معدنی در سال‌های آینده افزایش خواهد یافت. توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، گسترش شهرسازی، رشد صنایع فناورانه و رقابت کشورها برای توسعه زیرساخت‌ها، بازار جهانی مواد معدنی را وارد مرحله‌ای تازه کرده است. در چنین شرایطی ایران می‌تواند از مزیت ذخایر معدنی خود برای افزایش تولید، توسعه صنایع پایین‌دستی، جذب سرمایه و افزایش صادرات استفاده کند. این مسیر علاوه بر ارزآوری، می‌تواند به ایجاد اشتغال، توسعه مناطق کمتر برخوردار و تقویت زیرساخت‌های صنعتی کشور منجر شود.

کارشناسان معتقدند عبور از خام‌فروشی و حرکت به سمت تکمیل زنجیره ارزش یکی از مهم‌ترین ضرورت‌های توسعه معدنی ایران است. صادرات ماده خام اگرچه درآمدزا است، اما ارزش افزوده اصلی زمانی ایجاد می‌شود که مواد معدنی به محصولات صنعتی و نیمه‌نهایی تبدیل شوند.

روز معدن فرصتی برای بازنگری در یک ظرفیت ملی

روز ملی معدن را می‌توان فرصتی برای بازنگری در جایگاه این بخش در اقتصاد ایران دانست، بخشی که نه‌فقط یک فعالیت استخراجی بلکه پیشرانی برای توسعه صنعتی، صادرات غیرنفتی و حضور مؤثرتر ایران در اقتصاد جهانی محسوب می‌شود.

جهان امروز بیش از گذشته به مواد معدنی نیاز دارد و رقابت کشورها برای دستیابی به این منابع هر روز جدی‌تر می‌شود. ایران نیز در نقطه‌ای قرار گرفته که می‌تواند از این فرصت تاریخی برای تقویت جایگاه اقتصادی خود استفاده کند، فرصتی که تحقق آن نیازمند نگاه راهبردی، سرمایه‌گذاری، توسعه زیرساخت‌ها و سیاست‌گذاری پایدار در حوزه معدن است.