چشم ماهوارهها روی معادن ایران
وزارت صنعت، معدن و تجارت در حال توسعه زیرساختهایی است که میتواند شیوه شناسایی، اکتشاف و پایش ذخایر معدنی کشور را متحول کند. استفاده از دادههای ماهوارهای در کنار پایگاه دادههای علوم زمین، گامی در مسیر عبور از اکتشاف سنتی و حرکت به سمت معدنکاری هوشمند و دادهمحور است.
به گزارش پایگاه خبری «معدن نامه»، سید محمد اتابک وزیر صنعت، معدن و تجارت اخیراً از برنامه این وزارتخانه برای استفاده از ظرفیت ماهوارهها در تأمین دادههای مورد نیاز بخش معدن و محیط زیست خبر داده است و در صورت عملیاتی شدن این طرح، این اقدام یکی از حلقههای مهم تحول دیجیتال در بخش معدن ایران خواهد بود.
اتابک در بیستوپنجمین همایش ملی صنعت، معدن و خدمات سبز با اشاره به ایجاد پایگاه دادههای علوم زمین اظهار کرد که میزان اکتشافات انجامشده در دوره فعلی از مجموع دورههای گذشته بیشتر بوده است. به گفته او وزارت صمت در حال گفتوگو با وزارت ارتباطات است تا از ظرفیت ماهوارهها برای تأمین دادههای مورد نیاز محیط زیست و بخشهای مرتبط استفاده شود.
از تصاویر ماهوارهای تا تصمیمگیری برای معدن
اهمیت این برنامه صرفاً به استفاده از تصاویر ماهوارهای محدود نمیشود. دادههای ماهوارهای میتوانند در کنار اطلاعات زمینشناسی، ژئوشیمی، ژئوفیزیک و سایر دادههای اکتشافی قرار گیرند و تصویری جامعتر از ظرفیتهای معدنی مناطق مختلف کشور ایجاد کنند.
در روشهای نوین اکتشاف، سنجشازدور امکان بررسی سریع مناطق وسیع و شناسایی نشانههای اولیه کانیزایی را فراهم میکند و میتواند به کاهش محدودههای نیازمند مطالعات میدانی و حفاری کمک کند.
این موضوع زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که دادههای ماهوارهای با فناوریهایی مانند هوش مصنوعی و یادگیری ماشین ترکیب شوند. در ایران نیز نمونههایی از بهکارگیری چنین رویکردی در اکتشاف گزارش شده است و یک مجموعه دانشبنیان (ایرسا کاوشگر) اعلام کرده است که با تلفیق دادههای زمینشناسی، ژئوشیمی، ژئوفیزیک و تصاویر ماهوارهای و استفاده از الگوریتمهای هوش مصنوعی، امکان شناسایی مناطق مستعد کانیزایی با دقت بالاتر و کاهش قابل توجه هزینههای اکتشاف فراهم شده است.
کاهش هزینه و زمان اکتشاف؛ مهمترین مزیت
اکتشاف معدن یکی از پرهزینهترین و زمانبرترین مراحل زنجیره معدن است. عملیات صحرایی گسترده، نمونهبرداری، مطالعات ژئوفیزیکی و در نهایت حفاری، منابع مالی قابل توجهی نیاز دارد.
در چنین شرایطی، استفاده از سنجشازدور میتواند نقش یک فیلتر اولیه را ایفا کند به این معنا که پیش از اعزام تیمهای اکتشافی و آغاز عملیات پرهزینه، مناطق دارای پتانسیل بالاتر شناسایی و اولویتبندی شوند.
بررسیهای انجامشده در ایران نیز نشان داده است که تلفیق دادههای ماهوارهای با هوش مصنوعی میتواند هزینه مطالعات اولیه اکتشاف را به شکل قابل توجهی کاهش دهد.
پایگاه داده علوم زمین؛ زیرساخت اصلی معدنکاری هوشمند
از سوی دیگر اظهارات وزیر صمت نشان میدهد که استفاده از ماهوارهها قرار نیست بهصورت یک پروژه منفرد دنبال شود. ایجاد پایگاه دادههای علوم زمین در کنار دسترسی به دادههای ماهوارهای میتواند زمینه شکلگیری یک اکوسیستم یکپارچه اطلاعات معدنی را فراهم کند.
اتابک تأکید کرده است که با فراهم شدن این ظرفیت، اطلاعات مربوط به سطح و زیرسطح زمین و دادههای ماهوارهای میتوانند در اختیار بخشهای مرتبط قرار گیرند تا تصمیمگیری درباره معادن کشور بر اساس دادههای دقیق، استانداردهای مورد توافق و معیارهای جهانی انجام شود.
این رویکرد میتواند از مرحله شناسایی ذخایر آغاز شود و تا انتخاب محدودههای اولویتدار برای حفاری، پایش عملیات استخراج، ارزیابی تغییرات سطح زمین و حتی نظارت بر آثار زیستمحیطی فعالیتهای معدنی ادامه پیدا کند.
حرکت از «اکتشاف بیشتر» به «اکتشاف هوشمند»
نیاز ایران به توسعه اکتشافات، تنها به شناسایی ذخایر جدید محدود نمیشود. طبق برنامههای اعلامشده، برای سال ۱۴۰۵ هدفگذاری یک میلیون متر حفاری اکتشافی انجام شده است که این رقم نشاندهنده اهمیت افزایش سرعت شناسایی ذخایر جدید برای تأمین خوراک صنایع معدنی کشور است.
در این شرایط ورود فناوریهای ماهوارهای و هوش مصنوعی میتواند مکمل افزایش حجم حفاری باشد. هدف نهایی این فناوریها جایگزین کردن حفاری نیست، بلکه هدایت عملیات اکتشافی به سمت نقاطی است که احتمال کشف ذخیره اقتصادی در آنها بیشتر است.
بهبیاندیگر آینده اکتشاف معدن تنها به این سؤال وابسته نیست که کجا حفاری کنیم؟ بلکه به این موضوع بستگی دارد که چگونه با ترکیب دادههای زمینشناسی، ماهوارهای و هوش مصنوعی، بهترین نقطه برای حفاری را پیدا کنیم.
یک گام تا معدنکاری دادهمحور
ورود ماهوارهها به چرخه معدن ایران را میتوان بخشی از روند گستردهتر هوشمندسازی این صنعت دانست که در این روند داده به یکی از مهمترین داراییهای بخش معدن تبدیل میشود.
اگر همکاری میان وزارت صمت و وزارت ارتباطات به یک زیرساخت عملیاتی و پایدار برای دریافت و پردازش دادههای ماهوارهای منجر شود و این دادهها با پایگاه علوم زمین، سامانههای اطلاعات مکانی و ابزارهای هوش مصنوعی یکپارچه شوند، میتوان انتظار داشت فرآیند اکتشاف در کشور از مدل سنتی و پراکنده به سمت اکتشاف هدفمند، سریعتر و مبتنی بر داده حرکت کند.
در چنین مدلی، ماهوارهها تنها چشمهای جدید بخش معدن نخواهند بود بلکه بخشی از یک شبکه هوشمند تصمیمگیری خواهند شد که میتواند از شناسایی نخستین نشانههای یک ذخیره معدنی تا پایش فعالیت معدن و آثار زیستمحیطی آن را پوشش دهد.
این تحول، در صورت اجرای کامل، میتواند یکی از مهمترین مسیرهای کاهش ریسک سرمایهگذاری و افزایش بهرهوری در بخش معدن ایران باشد.
