معدنکاری پرخطر در افغانستان؛ سنگ‌های ارزشمند با ابزارهای ابتدایی استخراج می‌شوند
احسان رنجبران_ پایگاه خبری «معدن نامه»: معادن زمرد افغانستان با وجود برخورداری از بازارهای بین‌المللی همچنان با محدودیت تجهیزات و فناوری استخراج روبه‌رو هستند. گزارش الجزیره از فعالیت معدنکاران در ولایت پنجشیر نشان می‌دهد که سنگ‌های قیمتی این منطقه خریداران خارجی دارند اما استخراج آن‌ها در شرایط دشوار و با استفاده از ابزارهای ساده انجام می‌شود. این وضعیت فاصله میان ظرفیت اقتصادی ذخایر معدنی و توان فنی بهره‌برداری از آن‌ها را آشکار می‌کند.
کانون استخراج زمرد افغانستان در پنجشیر
ولایت پنجشیر در شمال شرق افغانستان از مناطق شناخته‌شده استخراج زمرد است. این سنگ قیمتی به دلیل ارزش تجاری و تقاضای بازارهای جهانی، جایگاه مهمی در فعالیت‌های معدنی این منطقه دارد. معدنکاران در نواحی کوهستانی پنجشیر برای دسترسی به رگه‌های زمرد، در شرایطی دشوار و در محیط‌هایی با دسترسی محدود به امکانات فنی کار می‌کنند.
گزارش الجزیره تصویری از معدنکاری در این منطقه ارائه می‌دهد که در آن ارزش بالای محصول نهایی با سطح ابتدایی تجهیزات استخراج تناسب ندارد. کارگران برای پیشروی در سنگ و دسترسی به ذخایر از ابزارهایی مانند کلنگ، بیل و مته استفاده می‌کنند که در مقایسه با تجهیزات مکانیزه مورد استفاده در بسیاری از معادن مدرن توان عملیاتی بسیار محدودی دارند.
این شرایط استخراج زمرد را به فعالیتی دشوار و پرخطر تبدیل کرده است. کار در محیط‌های کوهستانی، محدودیت دسترسی به محل استخراج و احتمال ریزش سنگ بخشی از مخاطراتی است که کارگران معدن با آن مواجه‌اند.
فروش زمرد در بازارهای بین‌المللی
با وجود محدودیت‌های فنی، زمرد افغانستان همچنان در بازارهای تجاری خریدار دارد. بر اساس اطلاعات منتشرشده در گزارش الجزیره، در یکی از حراجی‌های پنجشیر نزدیک به ۳ هزار قیراط زمرد به فروش رسیده است. این رویداد بیست‌وسومین حراج از این نوع در سال جاری میلادی بود.
برآوردهای ارائه‌شده در این گزارش نشان می‌دهد ارزش زمردهای فروخته‌شده افغانستان از ابتدای سال تا زمان انتشار گزارش به حدود ۴۰۰ میلیون افغانی معادل ۶٫۱۲ میلیون دلار رسیده است. این ارقام نشان می‌دهد که استخراج سنگ‌های قیمتی می‌تواند منبع درآمدی برای فعالان تجاری محلی باشد.
بااین‌حال درآمد حاصل از فروش سنگ‌های قیمتی به‌تنهایی تصویر کاملی از عملکرد اقتصادی این بخش ارائه نمی‌دهد. هزینه استخراج، میزان بازیابی ذخایر، کیفیت سنگ‌های به‌دست‌آمده، سهم واسطه‌ها و هزینه‌های حمل‌ونقل و فروش، بر درآمد نهایی معدنکاران اثر می‌گذارند. ارزیابی دقیق ظرفیت اقتصادی این معادن به اطلاعات بیشتری درباره این متغیرها نیاز دارد.
فعالیت معادن زمرد برای بخشی از جمعیت محلی پنجشیر فرصت اشتغال فراهم کرده است. بر اساس اظهارات مقام مسئول امور معدن این ولایت که در گزارش الجزیره بازتاب یافته، بیش از ۱۵ هزار نفر در بخش معدن پنجشیر فعالیت می‌کنند.
اشتغال معدنی در مناطق دور از مراکز صنعتی می‌تواند به گردش درآمد در اقتصاد محلی کمک کند. فعالیت کارگران، خریداران و واسطه‌های تجاری و همچنین خدمات مرتبط با حمل‌ونقل و فروش، بخش‌هایی از این چرخه اقتصادی را تشکیل می‌دهند.
بااین‌حال پایداری چنین اشتغالی به وضعیت ذخایر، استمرار تقاضا، شرایط فروش و امکان فعالیت ایمن بستگی دارد. اگر استخراج با روش‌های کم‌بازده و تجهیزات محدود ادامه پیدا کند، افزایش حجم تولید لزوماً به افزایش متناسب درآمد یا بهبود شرایط کاری منجر نخواهد شد.
تجهیزات ابتدایی و مخاطرات استخراج
یکی از مسائل اصلی معادن زمرد افغانستان محدودیت تجهیزات و دشواری توسعه روش‌های مکانیزه استخراج است. شرایط زمین‌شناسی و موقعیت کوهستانی معادن، دسترسی به برخی نقاط را دشوار می‌کند و استفاده از ماشین‌آلات نیز به سرمایه‌گذاری، راه دسترسی و زیرساخت مناسب نیاز دارد.
در چنین شرایطی کارگران برای دسترسی به رگه‌های زمرد به روش‌هایی متکی می‌مانند که به نیروی انسانی بیشتری نیاز دارند و ممکن است زمان استخراج را افزایش دهند. استفاده محدود از تجهیزات تخصصی همچنین می‌تواند کنترل شرایط محیطی و مدیریت مخاطرات کار را دشوارتر کند.
ریزش سنگ، رانش زمین، بهمن و سیلاب از جمله خطراتی هستند که در گزارش الجزیره درباره محیط کار معدنکاران مطرح شده‌اند. در معادن کوهستانی ایمنی تنها به کیفیت ابزارهای استخراج وابسته نیست و بررسی پایداری دیواره‌ها، شناخت ساختار زمین‌شناسی، مدیریت آب‌های سطحی، دسترسی به تجهیزات امدادی و آموزش نیروی کار نیز اهمیت دارد.
بهبود شرایط ایمنی به سرمایه‌گذاری و برنامه‌ریزی فنی نیاز دارد. بدون ارزیابی خطرات و ایجاد سازوکارهای نظارتی، افزایش فعالیت معدنی ممکن است هزینه‌های انسانی و اقتصادی بیشتری به جوامع محلی تحمیل کند.
فرآوری حلقه‌ای مهم در زنجیره ارزش زمرد
محدودیت‌های معادن افغانستان به مرحله استخراج ختم نمی‌شود. توسعه بخش سنگ‌های قیمتی به امکانات تشخیص، درجه‌بندی، برش، تراش و آماده‌سازی محصول برای عرضه در بازار نیز نیاز دارد. نبود تجهیزات و مراکز تخصصی فرآوری می‌تواند بخشی از ظرفیت ایجاد ارزش افزوده در داخل کشور را محدود کند.
در زنجیره ارزش سنگ‌های قیمتی، کیفیت و ویژگی‌های هر قطعه بر قیمت آن اثر می‌گذارد. ازاین‌رو شناسایی دقیق سنگ، ارزیابی کیفیت و استفاده از روش‌های استاندارد فرآوری، برای افزایش شفافیت معاملات و دسترسی به بازارهای تخصصی اهمیت دارد.
سرمایه‌گذاری در این بخش می‌تواند زمینه توسعه فعالیت‌های فنی و تجاری مرتبط با زمرد را فراهم کند. بااین‌حال ایجاد مراکز فرآوری به تأمین تجهیزات، نیروی متخصص، استانداردهای قابل اتکا و دسترسی پایدار به بازار وابسته است. توسعه این زیرساخت‌ها باید متناسب با ظرفیت تولید و شرایط اقتصادی منطقه انجام شود.
ظرفیت معدنی بدون توسعه فناوری کامل نمی‌شود
تجربه معادن زمرد پنجشیر نشان می‌دهد که وجود ذخایر ارزشمند و تقاضای بین‌المللی، به‌تنهایی برای شکل‌گیری یک بخش معدنی کارآمد کافی نیست. دسترسی به فناوری استخراج، سرمایه‌گذاری در تجهیزات، رعایت استانداردهای ایمنی و توسعه فرآوری، عواملی هستند که بر میزان بهره‌برداری اقتصادی از ذخایر اثر می‌گذارند.
برای افغانستان توسعه این بخش می‌تواند علاوه بر ایجاد درآمد و اشتغال، زمینه گسترش فعالیت‌های فنی و تجاری در مناطق معدنی را فراهم کند. تحقق چنین ظرفیتی به سیاست‌گذاری روشن، سرمایه‌گذاری متناسب و ایجاد زیرساخت‌هایی نیاز دارد که استخراج را از فعالیتی متکی بر ابزارهای ابتدایی به بخشی برخوردار از فناوری، ایمنی و ارزش افزوده بیشتر تبدیل کند.
در نهایت چالش اصلی معادن زمرد افغانستان تنها فروش محصول در بازار جهانی نیست و مسئله مهم‌تر آن است که چه میزان از ارزش اقتصادی این ذخایر در فرایند استخراج، فرآوری و تجارت در داخل کشور ایجاد می‌شود و چه سهمی از آن به معدنکاران و جوامع محلی می‌رسد.
