به گزارش پایگاه خبری «معدن نامه» نخستین روز خرداد، از ۳۸ سال پیش در تقویم رسمی جمهوری اسلامی ایران «روز معدن» نام دارد؛ اما معدن هنوز جایگاه واقعی خود را در ذهن جامعه پیدا نکرده است. با آنکه ایران پیوندی تاریخی با فلزات و معادن داشته و مس و آهن در شکل‌گیری تمدن کهن ایرانی نقشی زبانزد دارد، اما بسیاری هنوز معدن را صرفاً محل استخراج سنگ و خاک می‌بینند، در حالی که جهان امروز بر مدار مواد معدنی راهبردی حرکت می‌کند.
در برنامه هفتم پیشرفت، رشد ۱۳ درصدی برای بخش معدن هدف‌گذاری شده است. تحقق این هدف، بدون رفع موانع موجود ممکن نیست. مشکلات اصلی توسعه معدن و جلوگیری از خام‌فروشی در ایران را می‌توان در این محورها خلاصه کرد:
-اکتشاف ناکافی و ضعف داده‌های زمین‌شناسی عمیق
-کمبود زیرساخت حمل‌ونقل، انرژی و آب در پهنه‌های معدنی
-طولانی بودن فرآیند صدور مجوزها و تعدد دستگاه‌های تصمیم‌گیر
-ناپایداری مقررات و سیاست‌های صادراتی
-ضعف سرمایه‌گذاری در فناوری‌های فرآوری و صنایع معدنی پیشرفته
-کمبود ماشین‌آلات و فرسودگی تجهیزات معدنی
-دشواری تأمین مالی پروژه‌های بزرگ معدنی
-فاصله میان دانشگاه، دانش فنی و صنعت معدن
-خام‌فروشی به دلیل سود کوتاه‌مدت و نبود مشوق برای تکمیل زنجیره ارزش
-چالش‌های محیط‌زیستی و اجتماعی در برخی پروژه‌ها
-ضعف حضور بخش خصوصی توانمند و مردمی در مقیاس بزرگ
معدن برای تبدیل شدن به موتور رشد اقتصادی، به ثبات سیاستگذاری و امنیت سرمایه‌گذاری نیاز دارد. عناصر نادر خاکی و مواد معدنی راهبردی فراتر از اهمیتشان در فناوری‌های نوین، اکنون بخشی از رقابت قدرت‌های بزرگ در اقتصاد سیاسی جهان هستند. صنایع الکترونیک، خودروهای برقی، انرژی‌های پاک، تجهیزات مخابراتی و بسیاری از فناوری‌های نوین بدون این مواد معدنی امکان توسعه ندارند. کشوری که زنجیره تأمین این مواد را در اختیار داشته باشد، در معادلات اقتصادی و سیاسی جهان نیز قدرت بیشتری خواهد داشت. ایران با تنوع کم‌نظیر ذخایر معدنی، ظرفیت حضور جدی در این عرصه را دارد.
واقعیت این است که ثروت معدن در استخراج مواد خام شکل نمی‌گیرد. در برخی کشورهای منطقه، برآوردهای رسمی نشان می‌دهد حدود ۸۵ درصد ارزش اقتصادی بخش معدن در حمل‌ونقل، فرآوری و صنایع وابسته ایجاد می‌شود و سهم استخراج خام محدود است. خام‌فروشی، اقتصاد معدنی را کوچک نگه می‌دارد و فرصت اشتغال و تولید صنعتی را کاهش می‌دهد. ارزش واقعی معدن زمانی ایجاد می‌شود که مواد معدنی وارد زنجیره صنعت و فناوری شوند و به محصولات با ارزش افزوده بالا تبدیل گردند.
توسعه معدن در ایران بدون مشارکت مردم و سرمایه‌گذاری مردمی شتاب نخواهد گرفت. دولت به تنهایی قادر به فعال‌سازی همه ظرفیت‌های معدنی کشور نیست. بخش معدن باید به یک فرصت روشن اقتصادی برای مردم، شرکت‌های خصوصی و سرمایه‌گذاران جوان تبدیل شود. این مسیر به فرهنگ‌سازی، اعتمادسازی و گسترش حضور بخش خصوصی نیاز دارد. هر میزان که سرمایه‌های مردمی بیشتر وارد اکتشاف، فرآوری و صنایع معدنی شوند، اقتصاد ایران نیز یک گام بیشتر به آینده‌ای متکی بر تولید و دور از خام‌فروشی نزدیک خواهد شد.
سید عبّاس حسینی
اول خرداد ۱۴۰۵
