جنگ چگونه معادلات جهانی فلزات و انرژی را تغییر داد؟
احسان رنجبران_ پایگاه خبری «معدن نامه»: افزایش تنش‌های ژئوپلیتیکی در خاورمیانه به‌ویژه در پی درگیری‌های مرتبط با ایران نه‌تنها بازار انرژی بلکه زنجیره جهانی فلزات و مواد معدنی را نیز با شوک‌های چندلایه مواجه کرده است. بررسی تحولات اخیر در بازار طلا، مس، زغال‌سنگ و مواد شیمیایی معدنی نشان می‌دهد که این بحران هم‌زمان الگوهای سرمایه‌گذاری، مسیرهای تأمین و حتی استراتژی‌های صنعتی کشورها را تحت تأثیر قرار داده است.
طلا: پناهگاه امنی که نوسانی شد
در شرایط تنش‌های ژئوپلیتیکی، طلا به‌طور سنتی به‌عنوان یک دارایی امن مورد توجه قرار می‌گیرد. با این حال تحولات اخیر نشان می‌دهد که رفتار این فلز گرانبها دیگر به‌سادگی از الگوی کلاسیک «پناهگاه امن» پیروی نمی‌کند.
در روزهای ابتدایی درگیری‌ها، قیمت طلا برخلاف انتظار کاهش یافت که این رخداد نشان‌دهنده نقش پررنگ‌تر سرمایه‌گذاران کوتاه‌مدت و معاملات مبتنی بر شاخص‌های تکنیکال است. در واقع افزایش حضور سرمایه‌گذاران با رویکرد نوسان‌گیری از قیمت در سال‌های اخیر، الگوی واکنش بازار طلا به بحران‌ها را پیچیده‌تر کرده است.
هم‌زمان با سیگنال‌های کاهش تنش، قیمت‌ها مجدداً روند صعودی گرفتند. این رفتار دوگانه نشان می‌دهد که اگرچه مبانی بنیادی طلا (از جمله حفظ ارزش در برابر تورم و نبود ریسک طرف مقابل) همچنان پابرجاست، اما بازار در کوتاه‌مدت بیش از گذشته تحت تأثیر نوسانات بین‌بازاری قرار دارد.
انرژی: بازگشت به زغال‌سنگ
در بخش انرژی نیز جنگ و اختلال در عرضه گاز از خاورمیانه، کشورهایی مانند چین را به بازنگری در سیاست‌های تأمین انرژی واداشته است.
پکن با احیای پروژه‌های «تبدیل زغال‌سنگ به گاز» در تلاش است وابستگی خود به واردات گاز طبیعی را کاهش دهد. این تصمیم در شرایطی اتخاذ شده که جریان جهانی انرژی تحت تأثیر تحریم‌ها و درگیری‌های منطقه‌ای دچار اختلال شده و قیمت گاز در بازارهای بین‌المللی افزایش یافته است.
تمرکز بر منابع داخلی ارزان‌قیمت به‌ویژه در مناطقی مانند سین‌کیانگ نشان‌دهنده تغییر جهت راهبردی چین از بازارهای جهانی به امنیت انرژی داخلی است. این روند می‌تواند در میان‌مدت الگوی تجارت جهانی انرژی را نیز دستخوش تغییر کند.
گلوگاه شیمیایی در زنجیره مس
یکی از مهم‌ترین پیامدهای کمتر دیده‌شده این بحران اختلال در تأمین مواد شیمیایی کلیدی برای صنایع معدنی است. جنگ اخیر عرضه جهانی اسید سولفوریک و مواد لیچینگ را مختل کرده است. این مواد برای استخراج و فرآوری فلزاتی مانند مس و کبالت حیاتی هستند. در آفریقا این مسئله به‌وضوح نمایان شده و زامبیا و کنگو به‌عنوان دو قطب مهم تولید مس و کبالت با کمبود این مواد مواجه شده‌اند. هم‌زمان تعطیلی برنامه‌ریزی‌شده اما طولانی‌مدت کارخانه‌های ذوب در زامبیا فشار مضاعفی بر عرضه اسید سولفوریک وارد می‌کند. نتیجه این وضعیت کاهش مصرف مواد شیمیایی در معادن، احتمال افت تولید و در نهایت تشدید محدودیت عرضه در بازار جهانی مس است که امروزه نقشی کلیدی در گذار انرژی و توسعه فناوری‌های پاک دارد.
فشار بر عرضه جهانی مس
هم‌زمان با اختلالات ناشی از جنگ، بازار مس با چالش‌های ساختاری نیز مواجه است. سال‌ها کمبود سرمایه‌گذاری در بخش معدن رشد تولید را محدود کرده و اکنون هرگونه شوک بیرونی مانند بحران‌های ژئوپلیتیکی، می‌تواند به‌سرعت به کاهش عرضه منجر شود.
کاهش صادرات مس از کنگو و عملکرد ضعیف‌تر از انتظار تولید در زامبیا نشانه‌هایی از این فشار هستند. در چنین شرایطی هر اختلالی در زنجیره تأمین از مواد شیمیایی گرفته تا زیرساخت‌های فرآوری می‌تواند اثرات چندبرابری بر بازار داشته باشد.
بازتعریف استراتژی‌ها در سایه عدم‌اطمینان
مجموع این تحولات نشان می‌دهد که جنگ و تنش‌های خاورمیانه فراتر از یک بحران منطقه‌ای، به عاملی تعیین‌کننده در بازآرایی زنجیره‌های جهانی تبدیل شده است.
از یک‌سو سرمایه‌گذاران با نگاهی محتاط‌تر و کوتاه‌مدت‌تر به بازارها ورود می‌کنند و از سوی دیگر دولت‌ها و شرکت‌ها به‌دنبال افزایش تاب‌آوری از طریق منابع داخلی، تنوع‌بخشی به تأمین و کاهش وابستگی به نقاط پرریسک هستند.
در این میان فلزات و مواد معدنی که ستون فقرات صنایع مدرن و گذار انرژی محسوب می‌شوند بیش از هر زمان دیگری در معرض اثرات متقاطع سیاست، اقتصاد و امنیت قرار گرفته‌اند.
چشم‌انداز پیش رو
اگرچه ممکن است در کوتاه‌مدت با کاهش یا مدیریت تنش‌ها بخشی از این فشارها تعدیل شود، اما تجربه اخیر نشان داده که ریسک‌های ژئوپلیتیکی به بخشی پایدار از معادلات بازار تبدیل شده‌اند.
در چنین فضایی انتظار می‌رود نوسانات در بازار فلزات و انرژی ادامه‌دار باشد و اهمیت عواملی مانند امنیت عرضه، ذخایر راهبردی و سرمایه‌گذاری در زنجیره‌های داخلی بیش از پیش افزایش یابد.
به بیان دیگر جنگ در خاورمیانه تنها یک شوک مقطعی نیست، بلکه نشانه‌ای از ورود بازارهای جهانی به دوره‌ای جدید از بی‌ثباتی ساختاری است که در آن تصمیمات اقتصادی بیش از هر زمان دیگری با ملاحظات ژئوپلیتیکی گره خورده‌اند.
