تحلیل زنجیره فولاد و مس در صندوق‌های بازنشستگی: فرصت‌ها، تهدیدها و راهکارها

احسان رنجبران_ پایگاه خبری «معدن نامه»: صنایع فولاد و مس کشور، به‌عنوان ستون فقرات بخش معدن و صنایع معدنی، نقش تعیین‌کننده‌ای در رشد اقتصادی و اشتغال دارند. صندوق‌های بازنشستگی با سرمایه‌گذاری گسترده در شرکت‌های این دو حوزه، در موقعیتی حساس برای ایجاد هم‌افزایی زنجیره‌ای و حداکثرسازی ارزش قرار گرفته‌اند. تحلیل حاضر نشان می‌دهد که اصلاح ساختار سرمایه‌گذاری و مدیریت حرفه‌ای می‌تواند ظرفیت بالایی برای افزایش بهره‌وری و ایجاد ارزش پایدار در این زنجیره‌ها فراهم آورد.

این گزارش بر اساس اطلاعات منتشر شده از مرکز پژوهش‌های مجلس و بررسی عملکرد شرکت‌های زیرمجموعه صندوق‌های بازنشستگی در صنایع فولاد و مس تهیه شده است.

زنجیره ارزش فولاد و مس

زنجیره تولید فولاد شامل مراحل مختلفی است که هر کدام ارزش افزوده خاص خود را ایجاد می‌کنند و نقش حیاتی در تأمین نیاز صنایع پایین‌دستی و صادرات ایفا می‌کنند. این زنجیره از استخراج و فراوری مواد اولیه آغاز می‌شود. سنگ آهن و زغال‌سنگ کک‌شو، پایه تولید فولاد هستند و به دلیل ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی خود، مصرف بالایی دارند. سنگ آهن استخراج‌شده پس از پرعیارسازی و حذف ناخالصی‌ها به کوره‌های فولادسازی وارد می‌شود و زغال سنگ کک‌شو نیز پس از تبدیل به کک در فرایند کک‌سازی، به‌عنوان سوخت و عامل احیا، حرارت و انرژی لازم را برای تولید آهن خام فراهم می‌آورد.

در مرحله بعد آهن خام یا آهن اسفنجی تولید می‌شود که با روش‌های احیای غیرمستقیم در کوره بلند یا احیای مستقیم در کوره‌های قوس الکتریکی انجام می‌گیرد. این آهن خام یا آهن اسفنجی سپس به محصولات میانی مانند شمش، بلوم، بیلت و اسلب تبدیل می‌شود و این محصولات، ماده اولیه تولید محصولات نهایی فولادی نظیر میلگرد، تیرآهن، لوله و ورق‌های فولادی هستند.

زنجیره مس نیز با استخراج کانسنگ آغاز می‌شود و مراحل خردایش، فلوتاسیون، ذوب و پالایش الکترولیز را طی می‌کند تا مس با خلوص بالا تولید شود. کاتد مس حاصل، ماده اولیه تولید سیم، کابل، لوله و آلیاژهای مسی است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که شرکت‌های صندوق‌های بازنشستگی در این حوزه عمدتاً به تولید مس باهنر محدود هستند و زنجیره تأمین آن کاملاً به شرکت ملی صنایع مس ایران وابسته است. این وابستگی، امکان توسعه زنجیره‌ای مستقل و ایجاد هم‌افزایی را محدود کرده است.

عملکرد و جایگاه شرکت‌ها

در حوزه فولاد، شرکت ذوب‌آهن اصفهان به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین مجتمع‌های فولادی کشور، نقش محوری در زنجیره دارد. بااین‌حال این شرکت طی سال‌های اخیر با چالش‌های متعددی روبه‌رو بوده است که منجر به زیان انباشته بیش از هشت همت در سال ۱۴۰۲ شده است. بالا بودن نسبت بهای تمام‌شده به درآمد عملیاتی، بهره‌وری پایین تجهیزات و تعداد بالای نیروی انسانی نسبت به ظرفیت واقعی از جمله دلایل اصلی زیان‌دهی شرکت هستند. هزینه بالای واردات مواد اولیه مانند زغال سنگ و کک، فشار قابل توجهی بر بهای تمام شده ایجاد می‌کند و نشان‌دهنده اهمیت تأمین منابع داخلی است.

شرکت صبافولاد خلیج فارس با تولید آهن اسفنجی و بریکت، نقش تکمیلی در زنجیره فولاد دارد و عمده فروش آن به فولاد مبارکه اصفهان صورت می‌گیرد. در این شرکت بخش قابل توجهی از بهای تمام شده مربوط به خرید گندله است و تأمین به‌موقع و اقتصادی این ماده اولیه، اثر مستقیمی بر سود نهایی شرکت دارد. ظرفیت بالای شرکت‌های زغال‌سنگ مانند پروده طبس و کرمان، اگر به‌طور مؤثر مورد بهره‌برداری قرار گیرد، می‌تواند وابستگی به واردات زغال سنگ و کک را کاهش دهد و پایداری زنجیره فولاد را تضمین کند.

در حوزه مس، شرکت مس باهنر کرمان با سهام اندک صندوق و وابستگی کامل به شرکت ملی مس ایران به‌وضوح نشان می‌دهد که حلقه‌های زنجیره مس هنوز تکمیل نشده‌اند. شرکت ملی مس ایران با سود خالص ۵۸ همت در سال ۱۴۰۲ بالاترین سوددهی را در میان شرکت‌های صندوق‌های بازنشستگی دارد و این فرصت بالقوه در صورت مدیریت تخصصی، می‌تواند به افزایش ارزش افزوده صنعت مس کمک کند.

سایر شرکت‌های کوچک یا متوسط که خارج از زنجیره اصلی فولاد و مس قرار دارند، مانند معادن اسفندقه یا توسعه معادن هریوا، نقش محدودی در تولید دارند و نیازمند بازنگری مدیریتی یا تعیین تکلیف سرمایه‌گذاری هستند.

فرصت‌ها و مزیت‌ها

صندوق‌های بازنشستگی با مالکیت گسترده در شرکت‌های کلیدی، امکان ایجاد هم‌افزایی زنجیره‌ای را دارند. وجود حلقه‌های کامل زنجیره فولاد از مواد اولیه تا محصولات نهایی، ظرفیت بالایی برای کاهش هزینه‌های تولید و افزایش بهره‌وری فراهم کرده است. ظرفیت بالقوه معادن و کارخانه‌ها به‌ویژه شرکت‌های زغال‌سنگ، فرصت مناسبی برای توسعه عملیاتی و افزایش تولید داخلی فراهم می‌آورد. همچنین صنعت مس با سوددهی بالا، گزینه‌ای جذاب برای سرمایه‌گذاری تخصصی و توسعه زنجیره‌ای است.

چالش‌ها و تهدیدها

با وجود تمام این فرصت‌ها، محدودیت‌ها و ریسک‌هایی نیز در این زمینه وجود دارند. وابستگی شدید به واردات مواد اولیه و افزایش بهای تمام شده ناشی از آن، زیان‌دهی برخی شرکت‌ها و بهره‌وری پایین تجهیزات و نیروی انسانی، تهدید جدی برای پایداری زنجیره محسوب می‌شوند. نبود حلقه‌های میانی مانند تولیدکننده اسلب و تختال، جریان کامل زنجیره را مختل کرده و امکان هماهنگی زنجیره‌ای را محدود می‌سازد. مسائل حقوقی، حساسیت ذی‌نفعان و تعارض منافع نیز پیچیدگی اجرای تغییرات ساختاری و اصلاح مالکیت را افزایش می‌دهند.

راهکارها و پیشنهادات

برای ارتقای بهره‌وری و ارزش‌آفرینی در صندوق‌های بازنشستگی، تمرکز بر مدیریت هماهنگ زنجیره‌ای اهمیت زیادی دارد. این امر می‌تواند از طریق انتقال مدیریت شرکت‌ها به هلدینگ تخصصی یا ایجاد هلدینگ مشترک میان صندوق‌ها برای مدیریت یک زنجیره کامل تحقق یابد. تکمیل حلقه‌های مفقوده زنجیره، مانند افزودن شرکت‌های تولید اسلب و توسعه ظرفیت عملیاتی معادن و کارخانه‌ها، از دیگر اقدامات حیاتی است. در حوزه مس، دو مسیر متفاوت قابل تصور است، یکی توسعه سرمایه‌گذاری تخصصی و ایجاد واحدهای مدیریت زنجیره‌ای و دیگری واگذاری زنجیره مس به فعالان حرفه‌ای این عرصه در راستای سیاست خروج از بنگاه‌داری و کمبود منابع سرمایه‌گذاری مجدد.

تمرکز بر تأمین مواد اولیه داخلی، کاهش وابستگی به واردات، بهبود بهره‌وری معادن و کارخانه‌ها، و ایجاد مدیریت حرفه‌ای هماهنگ می‌تواند زنجیره فولاد و مس را به یک سیستم یکپارچه، انعطاف‌پذیر و سودآور تبدیل کند.

جمع‌بندی

تحلیل زنجیره فولاد و مس نشان می‌دهد که صندوق‌های بازنشستگی در موقعیتی منحصربه‌فرد برای ایجاد هم‌افزایی و افزایش ارزش قرار دارند. با اصلاح ساختار سرمایه‌گذاری، تکمیل حلقه‌های زنجیره، مدیریت حرفه‌ای و توسعه ظرفیت عملی، می‌توان بهره‌وری را افزایش داد، هزینه‌ها را کاهش داد و جریان تولید و تأمین را پایدار کرد. این رویکرد ضمن بهینه‌سازی منابع و کاهش اتلاف، زمینه لازم برای توسعه پایدار و ارزش‌آفرینی بلندمدت در صنایع فولاد و مس کشور را فراهم می‌کند.