تعلیق معدن چینی در لائوس و آشکار شدن شکاف پنهان در زنجیره عناصر نادر خاکی چین
احسان رنجبران_ پایگاه خبری «معدن نامه»: فعالیت یک پروژه استخراج عناصر نادر خاکی در لائوس که توسط یک شرکت چینی اداره می‌شود در ماه اوت ۲۰۲۶ متوقف شد. دلیل اعلام‌شده برای این توقف، بررسی رعایت الزامات قانونی و نگرانی‌های زیست‌محیطی عنوان شده است. اطلاعات دقیقی درباره میزان تولید، ذخایر، عیار ماده معدنی و زمان احتمالی ازسرگیری فعالیت این پروژه منتشر نشده است.
لائوس به حلقه‌ای مهم در تأمین عناصر نادر خاکی سنگین چین تبدیل شده است
اهمیت این اتفاق فراتر از توقف یک معدن است. چین اگرچه بخش عمده ظرفیت جهانی فرآوری عناصر نادر خاکی را در اختیار دارد اما برای تأمین بخشی از خوراک عناصر نادر خاکی سنگین خود به معادن خارج از مرزهایش به‌ویژه در لائوس و میانمار متکی است.
رسوبات موسوم به Ion-adsorption clay در این کشورها از منابع مهم دیسپروزیم و تربیوم هستند و این دو عنصر در تولید آهنرباهای دائمی پرقدرت از نوع نئودیمیوم-آهن-بور کاربرد دارند. ازاین‌رو اختلال طولانی‌مدت در عرضه این مواد اولیه می‌تواند هزینه و ریسک زنجیره تولید آهنربا را افزایش دهد.
بررسی‌های منتشرشده درباره لائوس نشان می‌دهد استان‌های شمالی این کشور از جمله هوآفان و شیانگ‌خوانگ دارای ظرفیت قابل‌توجهی برای عناصر نادر خاکی هستند. با وجود این ظرفیت، بخش عمده فعالیت‌های اکتشاف و استخراج در این مناطق با سرمایه چینی انجام می‌شود و لائوس از ظرفیت محدودی برای جداسازی، پالایش و تولید محصولات پایین‌دستی برخوردار است.
آلودگی زیست‌محیطی به یکی از ریسک‌های زنجیره تأمین تبدیل شده است
یکی از مهم‌ترین نگرانی‌ها درباره توسعه معادن عناصر نادر خاکی در لائوس، پیامدهای زیست‌محیطی استخراج است. بر اساس اطلاعات منتشرشده یک مورد تخلیه پساب در استان هوآفان در سال ۲۰۲۴ به آلودگی رودخانه‌های وان و زام منجر شد و ۳۶ روستا را تحت تأثیر قرار داد.
مقام‌های لائوسی پیش‌تر نیز در مارس ۲۰۲۴ دستور توقف عملیات یک شرکت چینی در هوآفان را پس از گزارش آلودگی منابع آب صادر کرده بودند. بررسی‌های انجام‌شده از ورود مواد سمی به منابع آب و تلف شدن ماهی‌ها خبر می‌داد.
استخراج از ذخایر خاک‌های جذب یونی می‌تواند با آزاد شدن ترکیبات آمونیومی، فلزات محلول و در برخی شرایط مواد پرتوزا، ریسک‌هایی برای آب‌های زیرزمینی و رودخانه‌ها ایجاد کند. نبود نظارت زیست‌محیطی قوی و اطلاعات شفاف درباره معادن این ریسک را افزایش می‌دهد.
چین کنترل زنجیره را حفظ کرده، اما همه منابع آن در داخل چین نیست
تعلیق پروژه لائوس به معنای از دست رفتن کنترل چین بر بازار عناصر نادر خاکی نیست. نقطه مهم‌تر این است که بخشی از این کنترل به منابعی وابسته است که خارج از خاک چین قرار دارند.
شرکت‌های چینی از جمله Chifeng Jilong Gold Mining و Xiamen Tungsten در توسعه منابع عناصر نادر خاکی لائوس نقش دارند. ساختارهای سرمایه‌گذاری وابسته به این شرکت‌ها در استان‌های مختلف لائوس در زمینه اکتشاف، استخراج آزمایشی و فرآوری فعالیت کرده‌اند.
گزارش‌های رسمی شرکتی نیز وجود پروژه‌های عناصر نادر خاکی در لائوس را تأیید می‌کنند. در گزارش سالانه ۲۰۲۵ شرکت Chifeng Jilong، برای معدن عناصر نادر خاکی Mengkham در لائوس حدود ۱۲۴.۷ میلیون تن منبع استنباط‌شده با عیار حدود ۲۳۸ گرم در تن اکسیدهای نادر خاکی محلول گزارش شده است.
توقف لائوس، اهمیت تنوع‌بخشی به منابع را افزایش می‌دهد
بازار جهانی عناصر نادر خاکی در سال‌های اخیر بیش از گذشته تحت تأثیر ملاحظات ژئوپلیتیکی قرار گرفته است. دیسپروزیم و تربیوم به دلیل نقش خود در آهنرباهای پرقدرت، اهمیت ویژه‌ای برای خودروهای برقی، تجهیزات الکترونیکی و فناوری‌های پیشرفته دارند.
داده‌های USGS نیز نشان می‌دهد عناصر نادر خاکی سنگین در سال‌های اخیر به یکی از محورهای اصلی سیاست‌های کنترل صادرات و توسعه ظرفیت‌های جدید فرآوری تبدیل شده‌اند.
از این نظر توقف فعالیت یک پروژه در لائوس را نمی‌توان به‌تنهایی یک شوک عرضه دانست زیرا اطلاعات قابل اتکایی درباره حجم تولید این پروژه منتشر نشده است. اهمیت اصلی این اتفاق نمایان شدن یک ریسک ساختاری در زنجیره تأمین است: چین در بخش فرآوری و صنایع پایین‌دستی قدرت بالایی دارد اما بخشی از خوراک مورد نیاز خود را از ذخایر خارج از مرزهایش تأمین می‌کند.
این وضعیت نشان می‌دهد رقابت آینده در بازار عناصر نادر خاکی فقط بر سر داشتن معدن نیست بلکه کنترل منابع، فناوری جداسازی و فرآوری، زیرساخت، استانداردهای زیست‌محیطی و توان ایجاد زنجیره کامل از معدن تا محصول نهایی نیز تعیین‌کننده خواهد بود.
