سایه بحران بر صنعت فولاد ایران: از کاهش سود تا خطر تعطیلی واحدها

به گزارش پایگاه خبری «معدن نامه»، بر اساس یادداشت‌ها و مطالب هشدارآمیز منتشرشده از سوی شرکت فولاد خوزستان، صنعت فولاد ایران به‌عنوان ستون دوم ارزآوری کشور و دهمین تولیدکننده بزرگ فولاد جهان امروز در آستانه بحرانی کم‌سابقه قرار گرفته است، بحرانی که ریشه آن در ناترازی انرژی، سیاست‌های ارزی ناکارآمد و فشارهای ساختاری نهفته است و می‌تواند با تهدید بیش از دو میلیون شغل، جایگاه جهانی فولاد ایران و حتی ثبات اقتصادی کشور را با خطر جدی مواجه کند.

فولاد ایران: موتور رشد صنعتی که در حال خاموشی است

صنعت فولاد ایران طی چهار دهه گذشته مسیر رشدی چشمگیر را طی کرده است، تولید فولاد کشور از ۱.۸ میلیون تن در سال ۱۳۵۷ به ۳۱.۴ میلیون تن در سال ۱۴۰۳ رسیده و ایران به‌مدت هفت سال متوالی جایگاه دهم تولید فولاد جهان را حفظ کرده است. این صنعت اکنون حدود ۵.۵ درصد تولید ناخالص داخلی کشور را به خود اختصاص داده و بیش از دو میلیون تا دو میلیون و ۵۰۰ هزار شغل مستقیم و غیرمستقیم در زنجیره فولاد و صنایع وابسته‌ای چون ساختمان، خودرو، لوازم خانگی و شرکت‌های نوردی ایجاد کرده است.

با این حال گزارش‌های اخیر نشان می‌دهد این موتور پیشران اقتصاد ملی، در اثر سیاست‌های نادرست و محدودیت‌های فزاینده در معرض توقف و حتی فروپاشی قرار گرفته است.

ناترازی انرژی: عامل اصلی بحران فولاد

بر اساس گزارش آبان‌ماه ۱۴۰۴ انجمن تولیدکنندگان فولاد ایران، محدودیت‌های شدید برق و گاز به اصلی‌ترین عامل بحران این صنعت تبدیل شده‌اند. طی چهار سال اخیر بیش از ۱۴ میلیارد دلار از ثروت ملی به‌دلیل قطع یا محدودیت انرژی در صنعت فولاد از بین رفته که ۵.۵ میلیارد دلار آن فقط مربوط به سال ۱۴۰۳ است.

در سال ۱۴۰۳ فولادسازان تنها یک ماه به‌طور کامل به برق و گاز دسترسی داشتند و در ۱۱ ماه دیگر با محدودیت‌های شدید تولید مواجه بودند. این در حالی است که سهم مصرف برق صنعت فولاد تنها ۶ درصد و سهم مصرف گاز آن ۵ درصد از کل کشور است، اما سهم این صنعت در درآمد شرکت برق ۱۵ درصد و در درآمد شرکت گاز ۳۱ درصد برآورد می‌شود، تناسبی که فشار هزینه‌ای بی‌سابقه‌ای بر تولیدکنندگان تحمیل کرده است.

جهش هزینه انرژی و سقوط رقابت‌پذیری

طی پنج سال گذشته قیمت برق برای فولادسازان ۲۲ تا ۲۳ برابر افزایش یافته و از ۸۷۰ ریال به حدود ۲۰ هزار و ۲۰۰ ریال رسیده است. قیمت گاز نیز از ۲ هزار و ۸۷۰ ریال به بیش از ۴۰ هزار ریال افزایش یافته که رشدی ۱۴ تا ۱۸ برابری را نشان می‌دهد. این در حالی است که قیمت شمش فولادی در همین بازه زمانی تنها ۵ برابر شده است.

قیمت گاز مصرفی فولاد ایران اکنون حدود ۱۷.۳ سنت است که این رقم تقریباً سه برابر قیمت گاز فولادسازان رقیب در منطقه مانند عربستان و عمان (حدود ۶ سنت) محسوب می‌شود. این شکاف قیمتی توان رقابتی فولاد ایران را در بازارهای صادراتی به‌شدت تضعیف کرده است.

سیاست‌های ارزی ضربه دوم به صنعت فولاد

در کنار بحران انرژی، سیاست‌های ارزی نیز فشار مضاعفی بر فولادسازان وارد کرده‌اند. الزام به بازگشت ارز صادراتی با نرخ نیما، محدودیت در عرضه ارز و گسترش کارت‌های بازرگانی یکبارمصرف باعث ایجاد شکاف قیمتی جدی در صادرات شده است. در سال جاری اختلاف قیمت شمش فولادی بین صادرات مستقیم شرکت‌ها و صادرات از مسیر کارت‌های بازرگانی به ۷۰ دلار در هر تن نیز رسیده است.

نتیجه این شرایط کاهش سهم فولاد از صادرات غیرنفتی کشور از ۱۶ درصد به ۱۱ درصد و از دست رفتن دست‌کم ۱.۵ میلیارد دلار ارزآوری بوده است.

سقوط سودآوری و تهدید تعطیلی واحدها

پیامد مستقیم ناترازی انرژی و سیاست‌های ارزی، سقوط شدید سودآوری شرکت‌های فولادی است. حاشیه سود شرکت‌های بزرگ بورسی فولاد از ۳۳ درصد در سال ۱۳۹۸ به ۱۲ درصد در سال ۱۴۰۳ کاهش یافته و پیش‌بینی می‌شود در سال ۱۴۰۴ به ۸ درصد برسد. شرکت‌های کوچک‌تر نیز عملاً در آستانه تعطیلی یا تولید سربه‌سر قرار گرفته‌اند.

افزون بر این هزینه نیروی انسانی تحمیل‌شده به فولادسازان ایران حدود ۱۰ برابر استاندارد جهانی برآورد می‌شود و تحریم‌ها نیز دست‌کم ۵ درصد کاهش قیمت صادراتی و حدود ۲۰ دلار زیان به ازای هر تن فولاد برای تولیدکنندگان ایجاد کرده‌اند.

تهدید اشتغال، اقتصاد ملی و جایگاه جهانی

تداوم این روند تهدیدی مستقیم برای بیش از دو میلیون شغل در زنجیره فولاد و صنایع وابسته محسوب می‌شود. کاهش تولید فولاد نه‌تنها به بیکاری گسترده و فشار معیشتی بر خانواده‌ها منجر می‌شود بلکه درآمد ناخالص ملی، ارزآوری کشور و جایگاه دهم جهانی ایران در تولید فولاد را نیز در معرض خطر قرار می‌دهد.

در شرایطی که فاصله ایران با رتبه هفتم جهانی تنها ۵.۸ میلیون تن است، سوءمدیریت انرژی و سیاست‌های نادرست می‌تواند به‌جای ارتقای رتبه، منجر به سقوط جایگاه جهانی فولاد ایران شود.

راهکارهای فوری برای جلوگیری از فروپاشی

کارشناسان صنعت فولاد تأکید دارند که هنوز می‌توان از فروپاشی این صنعت جلوگیری کرد، مشروط بر آنکه تصمیمات فوری و اصلاحی اتخاذ شود. مهم‌ترین راهکارهای پیشنهادی عبارت‌اند از:

_اصلاح مقررات ارزی و اجازه عرضه ارز صادراتی کل زنجیره فولاد در تالار دوم بازار توافقی

_رفع محدودیت‌های برق و گاز و پایان دادن به خودتحریمی داخلی

_اصلاح قیمت‌گذاری انرژی و نزدیک‌کردن آن به استانداردهای رقابتی منطقه

_تشویق سرمایه‌گذاری در نیروگاه‌های خودتأمین و زیرساخت‌های انرژی

_حذف عوارض صادراتی و بازگرداندن معافیت‌های مالیاتی

_بازنگری در ساختار هزینه‌ها و مدیریت چالش‌های نیروی انسانی

برآوردها نشان می‌دهد اجرای این بسته اصلاحی می‌تواند سالانه حدود ۱۰ میلیارد دلار ارزآوری برای کشور ایجاد کرده، اشتغال میلیون‌ها نفر را حفظ کند و مسیر ارتقای جایگاه جهانی فولاد ایران تا رتبه هفتم را هموار سازد.