مهندسی معدن در دوراهی دانشگاه و بازار کار
مهسا نیکدل_ پایگاه خبری «معدن نامه»: هم‌زمان با تأکید مسئولان بخش معدن بر کمبود نیروی انسانی متخصص و اعلام برنامه‌هایی برای جذب و حمایت از استعدادهای برتر، طرح «روز درهای باز معدن» با هدف آشنایی داوطلبان کنکور با رشته‌های معدنی برگزار شده است.
مهندسی معدن در ایران از یک سو با ظرفیت‌های علمی و نیاز صنایع معدنی به نیروی متخصص روبه‌روست و از سوی دیگر پرسش‌هایی درباره استقبال داوطلبان، تناسب آموزش دانشگاهی با نیاز بنگاه‌ها و چشم‌انداز اشتغال فارغ‌التحصیلان مطرح است که پاسخ به آن‌ها برای ترسیم آینده نیروی انسانی این صنعت اهمیت دارد.
رشته‌ای فراتر از استخراج سنگ و فلز
مهندسی معدن از رشته‌های تخصصی حوزه مهندسی است که بخش مهمی از فعالیت‌های مرتبط با شناسایی ذخایر معدنی، اکتشاف، طراحی و استخراج معادن و فرآوری مواد معدنی را پوشش می‌دهد. برخلاف تصور رایج که فعالیت مهندسان معدن را صرفاً به حضور در محیط‌های عملیاتی و استخراج مواد از دل زمین محدود می‌کند، این رشته مجموعه‌ای از دانش‌های فنی، محاسباتی، زمین‌شناسی و اقتصادی را در بر می‌گیرد.
فرآیند تبدیل یک ذخیره معدنی به منبعی قابل بهره‌برداری با شناسایی مناطق مستعد و انجام مطالعات اکتشافی آغاز می‌شود. پس از بررسی میزان ذخیره، کیفیت ماده معدنی و امکان‌سنجی اقتصادی، طراحی و برنامه‌ریزی استخراج انجام می‌گیرد. ماده معدنی استخراج‌شده نیز ممکن است برای افزایش عیار یا جداسازی کانی‌های ارزشمند به واحدهای فرآوری منتقل شود.
به همین دلیل مهندسی معدن تنها به استخراج محدود نیست و گرایش‌هایی مانند اکتشاف، استخراج، مکانیک سنگ و فرآوری مواد معدنی را در بر می‌گیرد. فارغ‌التحصیلان این رشته می‌توانند در معادن روباز و زیرزمینی، کارخانه‌های فرآوری، شرکت‌های مشاور مهندسی و بخش‌های مرتبط با طراحی و ارزیابی پروژه‌های معدنی فعالیت کنند.
گستردگی این حوزه یکی از ظرفیت‌های رشته معدن برای داوطلبانی است که به علوم پایه، فعالیت‌های فنی، کار میدانی و حل مسائل مهندسی علاقه دارند. از سوی دیگر ماهیت عملیاتی برخی مشاغل، ضرورت حضور در مناطق معدنی و نیاز به مهارت‌های تخصصی، عواملی هستند که باید هنگام انتخاب رشته مورد توجه قرار گیرند.
کمبود نیروی متخصص
مسئله نیروی انسانی در بخش معدن صرفاً به برنامه‌های دانشگاهی یا علاقه داوطلبان کنکور محدود نمی‌شود. محمدمسعود سمیعی‌نژاد رئیس هیئت عامل سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران در تیرماه ۱۴۰۵ کاهش نیروی انسانی متخصص و محدودیت دسترسی به اطلاعات پایه اکتشافی را دو چالش راهبردی این بخش معرفی کرد.
سمیعی‌نژاد با اشاره به کاهش استقبال دانشجویان از رشته‌های معدن و علوم وابسته، نسبت به احتمال کمبود کارشناسان و متخصصان این حوزه در سال‌های آینده هشدار داد. او همچنین اعلام کرد که بر اساس آمارهای موجود، بخش قابل توجهی از ظرفیت آموزشی رشته‌های معدنی در دانشگاه‌ها تکمیل نمی‌شود.
این اظهارات مسئله‌ای مهم را پیش روی نظام آموزش عالی و فعالان معدنی قرار می‌دهد. اگر بخش معدن برای توسعه فعالیت‌های اکتشافی، بهره‌برداری از ذخایر و ارتقای فناوری به نیروی متخصص نیاز دارد، تکمیل نشدن ظرفیت پذیرش دانشگاهی می‌تواند در سال‌های آینده بر تأمین نیروی انسانی اثر بگذارد.
بااین‌حال برای ارزیابی دقیق ابعاد این مسئله باید آمار پذیرش و ثبت‌نام رشته‌های معدنی در چند سال متوالی بررسی شود. مشخص نیست چه سهمی از ظرفیت‌های خالی به کاهش علاقه داوطلبان، محدودیت انتخاب دانشگاه، شرایط جغرافیایی، نگرانی‌های شغلی یا عوامل دیگر مربوط است و بدون چنین داده‌هایی نمی‌توان صرفاً یک عامل را علت اصلی کاهش استقبال دانست.
آنچه اهمیت دارد ضرورت شناخت دلایل این وضعیت است. سیاست‌گذاری برای افزایش ظرفیت دانشگاهی زمانی نتیجه‌بخش خواهد بود که با شناخت انتظارات داوطلبان و شرایط واقعی تحصیل و اشتغال در بخش معدن همراه شود.
دانشگاه: از آموزش نظری تا نیاز واقعی معدن
یکی از محورهای مهم در ارزیابی آینده رشته مهندسی معدن میزان ارتباط میان آموزش دانشگاهی و نیازهای عملیاتی صنعت است. دانشجوی این رشته باید علاوه بر فراگیری مبانی علمی، با روش‌های اکتشاف، طراحی معدن، ارزیابی پایداری، فرآوری مواد معدنی و الزامات ایمنی آشنا شود. بخشی از این توانایی‌ها نیز به تجربه میدانی، کار با تجهیزات و مواجهه با مسائل واقعی معدن وابسته است.
در چنین شرایطی صرف برخورداری از برنامه درسی دانشگاهی برای تضمین آمادگی حرفه‌ای دانش‌آموختگان کافی نیست. کیفیت آزمایشگاه‌ها، دسترسی به امکانات تخصصی، امکان بازدید و کارآموزی در معادن فعال و مشارکت شرکت‌ها در آموزش دانشجویان، می‌تواند بر توانایی ورود آن‌ها به بازار کار اثر بگذارد.
این مسئله فقط متوجه دانشگاه‌ها نیست. شرکت‌های معدنی نیز در تربیت نیروی انسانی موردنیاز خود نقش دارند. اگر بنگاه‌ها در دوره تحصیل دانشجویان ارتباط مؤثری با دانشگاه برقرار نکنند و بخش عمده آموزش کاربردی به زمان استخدام موکول شود، فاصله میان دانش نظری و مهارت‌های موردنیاز محیط کار می‌تواند به یکی از موانع ورود فارغ‌التحصیلان به صنعت تبدیل شود.
همکاری دانشگاه و صنعت می‌تواند از مسیرهایی مانند تعریف پروژه‌های مشترک، کارآموزی هدفمند، استفاده از متخصصان شاغل در معادن به‌عنوان مدرس، حمایت از پایان‌نامه‌های کاربردی و ایجاد دوره‌های مهارتی انجام شود. چنین برنامه‌هایی به دانشجویان امکان می‌دهد پیش از پایان تحصیل، با نیازهای واقعی بنگاه‌ها آشنا شوند و شرکت‌ها نیز فرصت پیدا می‌کنند نیروهای مستعد را زودتر شناسایی کنند.
جایگاه علمی مهندسی معدن؛ ظرفیتی که باید به فرصت تبدیل شود
وضعیت رشته معدن در دانشگاه‌های ایران را نمی‌توان تنها از زاویه مشکلات پذیرش و اشتغال بررسی کرد. برخی دانشگاه‌های کشور در این حوزه از ظرفیت‌های علمی و پژوهشی قابل توجهی برخوردارند.
بر اساس اعلام دانشگاه تهران در ۱۵ مهر ۱۴۰۵ رشته مهندسی معدن این دانشگاه در رتبه‌بندی موضوعی شانگهای سال ۲۰۲۶ در بازه رتبه‌های ۷۶ تا ۱۰۰ جهان قرار گرفته است. این جایگاه یکی از نشانه‌های ظرفیت علمی دانشگاهی کشور در این حوزه به شمار می‌رود.
همچنین در اعلام دانشگاه تهران آمده است که مهندسی معدن در فهرست رشته‌های هدف اولویت‌دار کشور قرار گرفته و برای پذیرفته‌شدگان واجد شرایط و مدال‌آوران المپیادها، حمایت‌هایی در نظر گرفته شده است. مطابق این اعلام داوطلبان دارای رتبه کشوری یک تا ۲۰۰ که در این رشته پذیرفته شوند، مشمول بسته‌های حمایتی تعریف‌شده خواهند بود.
اهمیت چنین حمایت‌هایی فقط به کمک مالی محدود نمی‌شود. پشتیبانی از دانشجویان مستعد می‌تواند در جذب نیروهای توانمند به رشته‌های تخصصی مؤثر باشد به‌ویژه اگر با فرصت‌های پژوهشی، ارتباط با پروژه‌های صنعتی و مسیر روشن ادامه تحصیل و اشتغال همراه شود.
البته رتبه بین‌المللی یک رشته در یک دانشگاه را نباید معادل کیفیت یکسان آموزش در همه دانشگاه‌های کشور یا تضمین اشتغال همه فارغ‌التحصیلان دانست. برای ارزیابی وضعیت ملی رشته مهندسی معدن، لازم است امکانات آموزشی، کیفیت آموزش عملی و ارتباط دانشگاه‌های مختلف با صنعت نیز بررسی شود.
بازار کار میان نیاز صنعت و انتظار فارغ‌التحصیلان
یکی از مهم‌ترین پرسش‌های داوطلبان هنگام انتخاب رشته چشم‌انداز اشتغال پس از پایان تحصیل است. مهندسی معدن از نظر تنوع حوزه‌های فعالیت، امکان حضور در بخش‌های مختلف زنجیره معدن و صنایع معدنی از اکتشاف و استخراج تا فرآوری، مطالعات فنی و فعالیت‌های مشاوره‌ای را فراهم می‌کند.
رضا بستامی رئیس سازمان نظام مهندسی معدن در اظهارات خود از آمادگی این سازمان برای جذب استعدادهای برتر خبر داده است. به گفته او سازمان نظام مهندسی معدن به‌صورت کتبی برای جذب رتبه‌های یک تا ۱۰۰ کنکور در رشته‌های مرتبط و بورسیه کردن آن‌ها در معادن کشور اعلام آمادگی کرده و فراخوانی نیز منتشر شده است.
بستامی همچنین رشته‌های معدن، زمین‌شناسی، نقشه‌برداری و متالورژی استخراجی را از رشته‌های اصلی موردنیاز بخش معدن معرفی کرده و شرایط اشتغال در این حوزه را در مقایسه با بسیاری از رشته‌های مهندسی مناسب دانسته است.
این اظهارات نشان می‌دهد که دست‌کم از نگاه متولیان بخش معدن تأمین نیروی متخصص و جذب استعدادهای برتر در دستور کار قرار دارد. بااین‌حال ارزیابی مستقل وضعیت اشتغال فارغ‌التحصیلان به اطلاعات بیشتری از جمله تعداد فرصت‌های شغلی، میزان جذب سالانه، شرایط قراردادها، سطح درآمد، محل فعالیت و تناسب شغل با مدرک تحصیلی نیاز دارد.
وجود نیاز تخصصی در یک صنعت به‌تنهایی به معنای دسترسی همه دانش‌آموختگان به شغل مناسب نیست. ممکن است بنگاه‌ها به نیروهایی با گرایش، مهارت یا تجربه مشخص نیاز داشته باشند اما بخشی از فارغ‌التحصیلان فاقد همان مهارت‌ها باشند. همچنین فرصت‌های شغلی ممکن است از نظر محل فعالیت و شرایط کاری با انتظارات متقاضیان همخوانی نداشته باشد.
بنابراین برای ارائه تصویری دقیق از بازار کار مهندسی معدن باید میان اعلام نیاز صنعت، وجود فرصت استخدام و اشتغال واقعی فارغ‌التحصیلان تفاوت قائل شد. آمارهای مربوط به نرخ اشتغال، میزان بیکاری و درآمد دانش‌آموختگان می‌تواند این تصویر را روشن‌تر کند، اما این داده‌ها به‌صورت جامع و قابل مقایسه ارائه نشده‌اند.
آیا بورسیه می‌تواند انتخاب رشته معدن را تغییر دهد؟
برنامه‌های بورسیه و حمایت از استعدادهای برتر یکی از راهکارهای مطرح برای افزایش جذابیت رشته‌های معدنی است. این برنامه‌ها می‌توانند بخشی از نگرانی‌های داوطلبان درباره آینده شغلی را کاهش دهند و ارتباط دانشجو با محیط واقعی صنعت را از سال‌های تحصیل برقرار کنند.
بااین‌حال اثرگذاری این سیاست‌ها به جزئیات اجرایی آن‌ها وابسته است. تعداد افراد مشمول، میزان و مدت حمایت مالی، شرایط حفظ بورسیه، محل کارآموزی، تعهدات دانشجو و کارفرما و وضعیت استخدام پس از فارغ‌التحصیلی باید روشن باشد.
برای مثال بورسیه‌ای که تنها هزینه‌های تحصیل را پوشش می‌دهد، با طرحی که آموزش تخصصی، کارآموزی و استخدام پس از فارغ‌التحصیلی را در بر می‌گیرد یکسان نیست. اگر عنوان تضمین اشتغال مطرح می‌شود، لازم است مشخص شود این تضمین از سوی کدام نهاد ارائه شده، چه تعداد دانشجو را شامل می‌شود و چه تعهد حقوقی یا قراردادی برای طرفین ایجاد می‌کند.
از سوی دیگر حمایت از رتبه‌های برتر می‌تواند به جذب نخبگان کمک کند، اما به‌تنهایی مسئله تکمیل نشدن ظرفیت پذیرش را حل نمی‌کند. بخش مهمی از سیاست جذب نیروی انسانی باید به شرایط عمومی تحصیل و اشتغال، کیفیت آموزش عملی و ایجاد چشم‌انداز حرفه‌ای برای طیف گسترده‌تری از دانشجویان توجه داشته باشد.
شرکت‌های معدنی نیز می‌توانند با تعریف برنامه‌های کارآموزی، حمایت از پروژه‌های دانشگاهی و ایجاد مسیرهای شغلی مشخص، در این فرآیند نقش فعال‌تری ایفا کنند. چنین مشارکتی، علاوه بر کمک به دانشجویان، امکان شناسایی و تربیت نیروهای متناسب با نیاز بنگاه‌ها را فراهم می‌کند.
روز درهای باز معدن؛ آشنایی با رشته کافی نیست
در چنین فضایی طرح «روز درهای باز معدن» با پیشنهاد ایمیدرو و مشارکت هماهنگ شماری از سازمان‌ها و شرکت‌های معدنی و صنایع معدنی کشور، تلاشی برای معرفی رشته‌های مرتبط به داوطلبان کنکور به شمار می‌رود.
این برنامه امروز شنبه ۱۸ مهر ۱۴۰۵ از ساعت ۸ تا ۱۳ در مراکز معدنی منتخب استان‌های کشور برگزار می‌شود و هدف آن اطلاع‌رسانی و مشاوره به داوطلبان درباره رشته‌های مهندسی معدن، علوم زمین و زمین‌شناسی است.
بازدید از محیط‌های معدنی و آشنایی مستقیم با فعالیت متخصصان می‌تواند تصویر دقیق‌تری از این رشته در اختیار داوطلبان قرار دهد. چنین تجربه‌ای به آن‌ها کمک می‌کند تفاوت میان تصور عمومی از کار معدن و تنوع واقعی فعالیت‌های فنی، پژوهشی و مهندسی این حوزه را بهتر درک کنند.
باوجوداین معرفی رشته تنها نخستین مرحله از فرآیند جذب نیروی انسانی است. اگر داوطلبان پس از آشنایی با فرصت‌های علمی و شغلی، اطلاعات روشنی درباره شرایط تحصیل، امکان کارآموزی، مسیر استخدام و وضعیت درآمد نداشته باشند، اثر چنین برنامه‌هایی ممکن است محدود بماند.
برای سنجش موفقیت طرح نیز باید شاخص‌هایی مانند تعداد شرکت‌کنندگان، میزان مراجعه داوطلبان به مراکز معدنی، تغییر انتخاب رشته در سال‌های بعد و تعداد دانشجویانی که از مسیر این برنامه‌ها جذب دانشگاه یا صنعت می‌شوند، مورد توجه قرار گیرد.
آینده نیروی انسانی معدن به همکاری چندجانبه وابسته است
آینده رشته مهندسی معدن در ایران را نمی‌توان تنها به عملکرد دانشگاه‌ها یا میزان علاقه داوطلبان نسبت داد. این آینده به مجموعه‌ای از عوامل وابسته است که از کیفیت آموزش و سیاست‌های حمایتی آغاز می‌شود و تا شرایط اشتغال، مشارکت شرکت‌های معدنی و چشم‌انداز توسعه این بخش ادامه پیدا می‌کند.
دانشگاه‌ها باید آموزش نظری را با تجربه عملی و مهارت‌های موردنیاز صنعت پیوند دهند. نهادهای مسئول نیز لازم است با انتشار داده‌های منظم درباره پذیرش، ظرفیت‌های خالی، اشتغال و وضعیت فارغ‌التحصیلان، امکان ارزیابی دقیق سیاست‌های آموزشی را فراهم کنند. شرکت‌های معدنی نیز می‌توانند از طریق بورسیه، کارآموزی و مشارکت در آموزش، بخشی از مسئولیت تربیت نیروی متخصص را بر عهده بگیرند.
در کنار این اقدامات، اطلاع‌رسانی به داوطلبان باید بر پایه اطلاعات واقعی و متوازن انجام شود به‌گونه‌ای که هم ظرفیت‌های علمی و شغلی رشته معرفی شود و هم الزامات کار، محدودیت‌های احتمالی و تفاوت فرصت‌های استخدامی برای گرایش‌های مختلف پنهان نماند.
طرح «روز درهای باز معدن» می‌تواند آغاز مناسبی برای نزدیک‌تر کردن داوطلبان به این صنعت باشد، اما پاسخ پایدار به مسئله نیروی انسانی به برنامه‌ای فراتر از یک روز بازدید نیاز دارد. اگر هدف جذب و نگهداشت نیروهای متخصص است باید میان دانشگاه، صنعت و نهادهای سیاست‌گذار مسیری شکل بگیرد که از انتخاب رشته آغاز شود و تا آموزش کاربردی، ورود به بازار کار و توسعه حرفه‌ای ادامه یابد.
