آیا افزایش هزینه انرژی مزیت تولید را از صنعت ایران می‌گیرد؟
احسان رنجبران_ پایگاه خبری «معدن نامه»: انرژی همواره یکی از مهم‌ترین مزیت‌های رقابتی صنعت ایران بوده است. دسترسی به برق و گاز با قیمت پایین، طی دهه‌های گذشته زمینه توسعه صنایع انرژی‌بر مانند فولاد، سیمان، مس، آلومینیوم و پتروشیمی را فراهم کرد و سرمایه‌گذاران را به حضور در این بخش‌ها ترغیب کرده است. اکنون این مزیت در نتیجه افزایش تعرفه‌ها، ناترازی شبکه و محدودیت‌های گسترده در تامین برق و گاز، بیش از هر زمان دیگری با تهدید روبه‌رو شده است.
سیدمحمد اتابک وزیر صنعت، معدن و تجارت اخیراً در دیدار با اعضای کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی با اشاره به افزایش محسوس هزینه انرژی در واحدهای صنعتی اعلام کرده که رشد تعرفه‌های برق و گاز در سال‌های اخیر ضمن وارد کردن خسارت به تولید، روند سرمایه‌گذاری در بخش صنعت را کند کرده است.
او تاکید کرده است: تولیدکنندگان به برق قابل اتکا و سیاست‌های روشن در بازار انرژی نیاز دارند و تصمیم‌گیری‌ها باید به گونه‌ای باشد که مزیت تولید داخلی از بین نرود.
مزیت انرژی به تدریج کمرنگ می‌شود
صنعت ایران سال‌ها بر پایه دو مزیت اصلی دسترسی به مواد اولیه و انرژی ارزان توسعه یافته و همین عامل سبب شده صنایع بزرگی در نقاط مختلف کشور شکل بگیرند و ایران در تولید محصولاتی مانند فولاد، سیمان و مس جایگاه قابل توجهی را در منطقه به دست آورد، اما در سال‌های اخیر شرایط تغییر کرده است. افزایش تعرفه‌های برق و گاز، رشد هزینه‌های انتقال و محدودیت‌های مکرر در تامین انرژی باعث شده هزینه تمام‌شده تولید به شکل محسوسی افزایش یابد. در کنار این مسئله، توقف‌های اجباری خطوط تولید ناشی از خاموشی‌ها، زیان‌هایی فراتر از افزایش تعرفه‌ها به واحدهای صنعتی تحمیل کرده است.
نیروگاه‌های خودتأمین: سرمایه‌گذاری برای امنیت انرژی
در واکنش به ناپایداری شبکه، بسیاری از صنایع بزرگ به سمت احداث نیروگاه‌های اختصاصی حرکت کرده و فولادسازان، شرکت‌های معدنی و تولیدکنندگان سیمان میلیاردها دلار سرمایه‌گذاری کرده‌اند تا برق مورد نیاز خود را مستقل از شبکه تامین کنند.
اتابک در سخنان خود تصریح کرده که این نیروگاه‌ها با هدف تامین برق واحدهای صنعتی ایجاد شده‌اند، اما در زمان کمبود برق، بخشی از تولید آن‌ها به شبکه سراسری منتقل می‌شود و در عمل همان واحدهای سرمایه‌گذار با محدودیت یا قطع برق مواجه می‌شوند.
این مسئله از دید فعالان صنعتی یک تناقض جدی محسوب می‌شود. بنگاه اقتصادی هزینه احداث نیروگاه را پرداخت می‌کند اما در زمان نیاز تضمینی برای استفاده کامل از برق تولیدی خود ندارد.
افزایش هزینه انرژی و فشار بر سرمایه‌گذاری
افزایش تعرفه‌ها تنها یک هزینه جاری نیست، بلکه مستقیماً بر تصمیم‌های سرمایه‌گذاری اثر می‌گذارد. هنگامی که تولیدکننده با هزینه‌های غیرقابل پیش‌بینی و ریسک قطع برق روبه‌رو می‌شود، منابع مالی خود را به جای توسعه و نوسازی صرف جبران زیان‌های عملیاتی می‌کند.
وزیر صمت در این رابطه نیز تاکید کرده که تصمیمات مرتبط با بهای انرژی، توان بازسازی، ارتقا و سرمایه‌گذاری در واحدهای تولیدی را کاهش داده است. این موضوع به‌ویژه در صنایع معدنی و فلزی که نیازمند سرمایه‌گذاری‌های سنگین و بلندمدت هستند اهمیت بیشتری دارد.
صنایع انرژی‌بر بیشترین آسیب‌دیدگان هستند
صنایع فولاد، آلومینیوم، مس و سیمان وابستگی بالایی به برق و گاز دارند. در برخی واحدهای فولادی، انرژی سهم مهمی از هزینه تولید را تشکیل می‌دهد و هرگونه افزایش در تعرفه یا محدودیت در تامین، سودآوری را تحت فشار قرار می‌دهد.
در صنعت سیمان نیز قطع برق به توقف کوره‌ها منجر می‌شود و راه‌اندازی مجدد خطوط هزینه و زمان قابل توجهی نیاز دارد. در معادن و کارخانه‌های فرآوری مواد معدنی، محدودیت انرژی می‌تواند کل زنجیره تولید را مختل کند.
هزینه‌های پنهان خاموشی‌ها
خسارت ناترازی انرژی فقط به کاهش تولید محدود نمی‌شود. خاموشی‌های مکرر می‌تواند به تجهیزات حساس آسیب برساند، مصرف مواد اولیه را افزایش دهد، برنامه تحویل سفارش‌ها را مختل کند و اعتبار بنگاه را نزد مشتریان داخلی و خارجی کاهش دهد.
در برخی موارد واحدها ناچار می‌شوند محصولات خود را با تاخیر تحویل دهند یا قراردادهای صادراتی را از دست بدهند. چنین اتفاقی در نهایت به کاهش ارزآوری و تضعیف جایگاه ایران در بازارهای جهانی منجر می‌شود.
پیامدهای شغلی و اقتصادی
اتابک هشدار داد که آسیب به صنایع کلیدی می‌تواند به از دست رفتن فرصت‌های شغلی و انتقال نیروی کار به سایر بخش‌ها منجر شود. از آن‌جاکه صنایع بزرگ پیشران اقتصاد محسوب می‌شوند، کاهش ظرفیت تولید آن‌ها بر حمل‌ونقل، خدمات، پیمانکاری و صدها کسب‌وکار وابسته نیز اثر می‌گذارد.
هر واحد فولادی یا معدنی بزرگ به طور مستقیم و غیرمستقیم هزاران شغل ایجاد می‌کند. بنابراین اختلال در تامین انرژی، فقط یک مشکل فنی نیست بلکه مسئله‌ای اقتصادی و اجتماعی است.
مزیت رقابتی در معرض فرسایش
کشورهایی مانند چین، هند و ترکیه با وجود هزینه‌های بالاتر انرژی، از شبکه پایدارتر و سیاست‌های قابل پیش‌بینی‌تر برخوردارند. سرمایه‌گذار بیش از هر چیز به ثبات نیاز دارد. اگر در ایران هزینه انرژی افزایش یابد و همزمان امکان دسترسی مطمئن به برق وجود نداشته باشد، جذابیت سرمایه‌گذاری کاهش می‌یابد.
چه اصلاحاتی ضروری است؟
برای حفظ مزیت تولید، چند اقدام اساسی زیر می‌تواند راهگشا باشد:
۱_ تضمین حق استفاده صنایع از برق تولیدی نیروگاه‌های خودتأمین
۲_ تدوین فرمول شفاف و قابل پیش‌بینی برای تعرفه‌های انرژی
۳_ توسعه قراردادهای بلندمدت خرید برق
۴_ تسهیل سرمایه‌گذاری در نیروگاه‌های تجدیدپذیر و سیکل ترکیبی
۵_ کاهش مداخلات مقطعی و تصمیمات غیرقابل پیش‌بینی
نقش مجلس و دولت
وزیر صمت اعلام کرده است که این وزارتخانه با همکاری مجلس و سایر نهادهای دولتی به دنبال جلوگیری از تضعیف تولید و بازسازی ظرفیت‌های صنعتی کشور است. تحقق این هدف مستلزم هماهنگی میان وزارت صمت، وزارت نیرو، مجلس شورای اسلامی و تشکل‌های صنعتی است.
جمع‌بندی
صنعت ایران در سال‌های اخیر علاوه بر فشارهای خارجی و محدودیت‌های مالی، با چالشی جدی در حوزه انرژی روبه‌رو شده است. افزایش تعرفه‌های برق و گاز، قطعی‌های مکرر و کاهش اثربخشی سرمایه‌گذاری در نیروگاه‌های خودتامین، مزیتی را که سال‌ها پشتوانه توسعه صنعتی کشور بود، به تدریج فرسوده کرده است.
اظهارات وزیر صمت نشان می‌دهد این دغدغه در سطح سیاست‌گذاری نیز به رسمیت شناخته شده است. اگر برای تثبیت قواعد بازار انرژی و تضمین تامین پایدار برق صنایع اقدام موثری انجام نشود، سرمایه‌گذاری در بخش‌های معدن و صنعت با سرعت کمتری ادامه خواهد یافت و توان رقابتی تولیدکنندگان ایرانی بیش از پیش کاهش می‌یابد.
