به گزارش پایگاه خبری «معدن نامه» سفر اخیر دونالد ترامپ به پکن در حالی به پایان رسید که برخلاف انتظارات، توافق مهمی درباره دسترسی به عناصر نادر خاکی حاصل نشد؛ موضوعی که بار دیگر نشان داد رقابت بر سر مواد معدنی حیاتی به یکی از اصلی‌ترین محورهای تنش میان دو اقتصاد بزرگ جهان تبدیل شده است.
عناصر نادر خاکی امروز به یکی از حیاتی‌ترین ورودی‌های صنعتی جهان تبدیل شده‌اند؛ موادی که در تولید خودروهای برقی، نیمه‌هادی‌ها، تجهیزات مخابراتی و صنایع دفاعی نقش کلیدی دارند. واشنگتن در این سفر به دنبال تضمین دسترسی پایدارتر به این مواد بود، اما وابستگی ساختاری بازار جهانی به چین، عملاً فضای مانور آمریکا را محدود کرده است.
در حال حاضر، چین حدود ۹۰ درصد ظرفیت پالایش و فرآوری عناصر نادر خاکی جهان و بیش از ۶۰ درصد تولید معدنی این عناصر را در اختیار دارد. این تمرکز بالا باعث شده پکن عملاً کنترل یک زنجیره راهبردی را در دست داشته باشد که به‌عنوان ابزار فشار ژئوپلیتیک نیز قابل استفاده است.
در سال گذشته، چین در واکنش به سیاست‌های تعرفه‌ای واشنگتن، محدودیت‌هایی بر صادرات برخی عناصر نادر اعمال کرد؛ اقدامی که پیامدهای آن به‌سرعت در زنجیره جهانی احساس شد. این محدودیت‌ها حتی باعث توقف موقت تولید در برخی کارخانه‌های خودروسازی در آمریکا و اروپا شد و آسیب‌پذیری شدید بازار جهانی را آشکار کرد.
کاهش صادرات عناصر کلیدی به آمریکا
با وجود آتش‌بس تجاری یک‌ساله میان دو کشور در اواخر اکتبر، داده‌های گمرکی نشان می‌دهد صادرات عناصر کلیدی مانند ایتریوم، دیسپروزیم و تربیوم (yttrium، dysprosium و terbium) به آمریکا همچنان حدود ۵۰ درصد کمتر از سطح پیش از محدودیت‌هاست. این کاهش نشان می‌دهد که سیاست کنترل صادرات چین، صرفاً یک اقدام مقطعی نبوده بلکه به ابزاری ساختاری در مدیریت رقابت با واشنگتن تبدیل شده است.
ترامپ این سفر را «بسیار موفق» و همراه با «معاملات تجاری بزرگ» توصیف کرد، اما هیچ توافق مشخصی درباره عناصر نادر اعلام نشد. از سوی دیگر، موضوع تأخیر در صدور مجوزهای صادراتی چین نیز همچنان مبهم باقی مانده و جزئیات رسمی درباره وضعیت محموله‌ها منتشر نشده است.
Jason Greer پیش‌تر اعلام کرده بود واردات مواد معدنی کمیاب به آمریکا بهبود یافته اما سرعت آن کمتر از انتظار است. او همچنین تأکید کرده است که هر دو طرف تمایل دارند آتش‌بس تجاری تمدید شود؛ موضوعی که در صورت تحقق، می‌تواند از تشدید تنش‌های اقتصادی جلوگیری کند.
«بهترین سناریو» از نگاه سیاست‌گذاران آمریکایی
یکی از اعضای ارشد شورای روابط خارجی آمریکا نیز تمدید توافق فعلی را بهترین گزینه برای تأمین پایدار مواد معدنی حیاتی دانسته است. به اعتقاد او، آمریکا و متحدانش در کوتاه‌مدت توان رقابت با چین در حوزه استخراج و فرآوری این مواد را ندارند و وابستگی ساختاری همچنان پابرجاست.
تحلیل‌گران معتقدند عدم دستیابی به توافق جدید نشان می‌دهد رقابت میان آمریکا و چین وارد مرحله‌ای عمیق‌تر شده است؛ مرحله‌ای که در آن مواد معدنی حیاتی جایگزین تعرفه‌ها به‌عنوان ابزار اصلی فشار ژئوپلیتیک شده‌اند. در این چارچوب، کنترل زنجیره تأمین عناصر نادر خاکی به یکی از مهم‌ترین اهرم‌های قدرت در نظم اقتصادی آینده جهان تبدیل شده است.
